İsviçre’de yapay sarsıntı oluşturulacak: Telaşa gerek yok

İsviçre’nin güneyinde yer alan ve İtalyanca konuşulan Tessin kantonunda kurulan özel bir yer altı laboratuvarında bu hafta uzmanlar, deneme hedefli bir yapay zelzele oluşturacak.

Dünyada eşi gibisi olmayan, bu deney için kurulan kaya laboratuvarında uzmanlar; zelzele öncesinde, sırasında ve sonrasında kayaların basınç ve sarsıntı karşısındaki yansısını ve değişimini gözlemleyecek. Bunun için kurulan yüzlerce sensör, su basıncı kullanarak yapay bir sarsıntısı tetikleyecek.

Projenin bilimsel koordinatörü ve ETH Zürih – İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü öğretim üyesi sismolog Men-Andrin Meier, kelam konusu deneyle kayaların davranışı, tepki ve değişimi sayesinde gelecekte sarsıntı varsayımlarını mümkün kılabilecek modeller bulmayı umduklarını belirtiyor.

Projenin ismi “FEAR” fakat korkmaya gerek yok

“FEAR” kısaltmasını taşıyan proje, İngilizcede “korku” manasına gelse de projenin koordinatörü Meier’e nazaran endişelenecek bir durum kelam konusu değil. Çünkü FEAR, aslında “Fault Activation and Earthquake Rupture” (Fay Aktivasyonu ve Zelzele Kırılması) tabirinin kısaltması.

Uzman Meier, Alman Haber Ajansı’na (dpa) yaptığı açıklamada, “1 büyüklüğünde bir sarsıntıdan bahsediyoruz. Sarsıntısının yüzeyde hissedilebilmesi için bundan 200 kat daha güçlü olması gerekir” diyerek gerçekleştirilecek çalışmayı “minik bir deprem” olarak tanımlıyor.

Normalde zelzelelerin ne kadar yıkıcı olacağı birçok faktöre bağlı olsa da büyük hasarlar ekseriyetle 5 büyüklüğünden itibaren görülüyor. İsviçre’de kurulan kaya laboratuvarındaki gibisi 1 büyüklüğündeki sarsıntılar ise “mikro deprem” olarak kabul ediliyor ve her yıl beşerler tarafından fark edilmeden aslında milyonlarca kere meydana geliyorlar.

Kayaların bir-iki milimetre hareket etmesi bekleniyor

Deney sırasında kazara daha büyük bir sarsıntının tetiklenmesi ihtimalinin çok düşük olduğunu da vurgulayan Meier, “Sadece bir kilometre derinlikteyiz ve bu derinlikteki kaya tansiyonları çoklukla daha büyük sarsıntılar için kâfi değil” bilgisini aktararak kaygıya gerek olmadığını söz ediyor.

Deneyi hazırlayan araştırmacılar, yaklaşık 100 metrelik bir kırılma çizgisinde kayanın yalnızca bir yahut iki milimetre hareket edeceği bir sarsıntı öngörüyor. Kaya kütlesi 24 saat nezaret altında tutulurken, beklenmedik bir aktivite görülmesi halinde de deneyin her an durdurulması mümkün.

Dünya çapında eşsiz bir laboratuvar

Deprem deneyi için kurulan Bedretto Kaya Laboratuvarı, İsviçre Alplerinin kalbinde yer alan Gotthard bölgesindeki yer tüneli inşaatı sırasında süreksiz olarak açılan ve daha sonra devre dışı bırakılan bir tünelde yer alıyor.

Yapay sarsıntı deneyini yöneten Meier, sensörler için 40’tan fazla sondaj deliği açılarak bu laboratuvarın yıllar süren bir çalışma sonucu kurulduğunu belirtiyor ve “Başka araştırma projeleri de var lakin bir fay sınırının bu kadar ağır aygıt ve sensörle donatılmış olması global ölçekte eşsiz bir durum” diyerek laboratuvarın dünyadaki tek örneği olduğunun altını çiziyor.

Yapay zelzele nasıl oluşturulacak?

Deneyde, hortumlar aracılığıyla kaya katmanları ortasına basınçla su basılacak. Sarsıntının hangi basınç derecesi ile tetikleneceği yahut kayaların ne kadar süratli hareketleneceği tam olarak bilinmiyor. Meier ve takımı, sarsıntının meydana geleceği müddet için on günlük bir vakit dilimi öngördüklerini lakin bu kadar beklemeden de sonuç alınabileceğini belirtiyor.

Yapay sarsıntı deneyiyle yapılacak ölçümlerin; dünya genelindeki büyük sarsıntılardaki kırılma süreçlerinin yani kırılmanın ne vakit hızlandığı, ne vakit durduğu yahut ne kadar güç ortaya çıktığı üzere noktaların daha düzgün anlaşılmasına yardımcı olması hedefleniyor.

Alpler daima küçük sarsıntıların yaşandığı etkin bir sıradağ olsa da zelzelelerin nerede ve ne vakit meydana geleceğini evvelce bilmek mümkün değil. Bu nedenle doğal sarsıntıları direkt ölçmek pratikte yapılamıyor. Bu projeyle ise sarsıntı, sensörlerin tüm ölçümleri kaydedebileceği noktada denetimli olarak oluşturulacak.

dpa / ETO,TY