El Nino uyarısı: Türkiye yangın dönemine hazır mı?

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi’nin (NOAA) değerlendirmesine nazaran Temmuz 2026’ya kadar El Nino şartlarının gelişme mümkünlüğü yüzde 82. Birleşmiş Milletler’e (BM) bağlı Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) ise El Nino’nun 2026’nın ikinci yarısından itibaren global sıcaklıkları artırabileceği, çok hava olaylarını güçlendirebileceği ve birçok bölgede yağış sistemlerini değiştirebileceği ikazında bulunuyor.

Küresel sıcaklıkları artırabilen ve kimi bölgelerde kuraklık riskini büyütebilen El Nino’nun geri dönüşü, yaz aylarına girerken Türkiye açısından da yeni bir soruyu gündeme taşıyor: Son yıllarda daha geniş alanlara yayılan ve yılın daha farklı devirlerinde görülmeye başlayan orman yangınları bakımından Türkiye mümkün yüksek riskli bir döneme hazır mı?

DW Türkçe’ye konuşan İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Orman Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Doğanay Tolunay, El Nino’nun Türkiye üzerindeki tesirlerinin dolaylı olduğunu, fakat sıcak hava dalgaları ve kuraklık üzere yangın riskini etkileyen şartların güçlenmesine katkıda bulunabileceğini belirtiyor.

Önümüzdeki yaz için yapılan iklim projeksiyonları sıcaklıkların uzun yıllar ortalamasının üzerinde seyredeceğine işaret ediyor. Lakin Tolunay’a nazaran El Nino’nun Türkiye üzerindeki tesirlerinin büyük kısmının sonbahardan itibaren hissedilmesi bekleniyor.

El Nino direkt yangın nedeni değil

Tolunay, El Nino’nun yangınların direkt nedeni olarak görülmemesi gerektiğini vurguluyor.

“El Nino ile orman yangınlarının çıkması ortasında direkt alaka yoktur. Zira ülkemizde olduğu üzere tüm dünyada yangınların yüzde 90’ı beşerler tarafından çıkarılıyor.”

Buna rağmen El Nino’nun dolaylı tesirleri yangın riskini artırabiliyor. Sıcak hava dalgaları, düşük nem ve kuraklık yangınların yayılımını hızlandırırken, yanan alanların büyümesine neden olabiliyor. Bu nedenle Tolunay’a nazaran asıl sorun El Nino’nun kendisinden çok, daha sıcak ve daha kırılgan hale gelen iklim şartlarının yangın riskini nasıl etkilediği.

Yağışlı bahar neden risk yaratabiliyor?

Kamuoyunda yağışlı geçen kış ve bahar aylarının yangın riskini azaltacağı istikametinde yaygın bir algı bulunuyor. Lakin uzmanlara nazaran bu durum her vakit geçerli değil.

Yağışlarla birlikte bilhassa orman kenarlarında, yol şevlerinde, güç nakil çizgilerinin altında ve kırsal alanlarda ağır biçimde büyüyen otlar ve çalılar, yaz aylarında kuruyarak yangının süratle yayılmasını sağlayan yanıcı hususa dönüşebiliyor.

Tolunay bu durumu, Ocak 2025’te Los Angeles’ta yaşanan yıkıcı yangınlar üzerinden açıklıyor. Bölgede birkaç yıl süren yağışlı periyotta ot ve çalılar süratle büyüdü. Akabinde gelen kurak sonbaharla birlikte bu bitki örtüsü kuruyarak yanıcı unsur yükünü artırdı. Güçlü ve kurutucu Santa Ana rüzgârlarının da tesiriyle yangın riski en yüksek düzeye çıktı. Lakin Tolunay, tüm bu şartların yangını başlatmadığına birinci kıvılcımın elektrik çizgilerinden kaynaklandığına dikkati çekiyor.

Benzer bir tablonun Türkiye’de de ortaya çıkabileceğini söyleyen Tolunay, bilhassa orman kenarlarında ve yol şevlerinde otların önemli biçimde boylandığını belirtiyor. Bu otlar hala yeşil olduğu için risk gereğince fark edilmese de sıcaklıkların yükselmesi ve yağışların kesilmesiyle kısa müddette kuruyacak ve yangınların yayılmasını kolaylaştıracak.

Tolunay’a nazaran buğday hasadının başlaması ve anız yakma hadiselerinin görülmesiyle birlikte haziran sonundan itibaren yangın riski daha da artabilir.

Yangın dönemi artık uzuyor

Türkiye’de resmi olarak yangın dönemi 1 Mayıs-1 Kasım devri olarak kabul ediliyor. Fakat son yıllarda yangınların sadece yaz aylarında ve sadece Akdeniz neslinde görülmediği dikkat çekiyor.

Doğanay Tolunay, son yıllarda eylül ve ekim aylarında büyük yangınlar yaşandığını, birtakım yıllarda ise haziran ayında geniş alanların yandığını hatırlatıyor. Karadeniz Bölgesi’nde de ocak ve şubat aylarında orman yangınları görülebiliyor.

Geçen yıl Bursa, Sakarya, Bilecik, Bolu, Eskişehir ve Karabük’te geniş alanların yandığını hatırlatan Tolunay, bu yıl Nisan ayında da yaklaşık 10 hektarlık bir orman alanının ziyan gördüğünü belirtiyor.

“Artık yangınlar yangın dönemi dışında ve Karadeniz Bölgesinde de çıkabilmekte ve geniş alanlara ziyan verebilmektedir.”

Bu tablo, yangınların artık sadece Ege ve Akdeniz kıyılarının sorunu olmadığını gösteriyor. Tolunay’a nazaran Türkiye’nin yılın tamamında yangın çıkabilecekmiş üzere hazırlıklı olması gerekiyor.

Hazırlık yalnızca uçak ve helikopter değil

Türkiye’de yangın dönemi öncesinde en çok konuşulan başlıklardan biri hava araçları ve müdahale kapasitesi. Lakin Tolunay’a nazaran yangınlarla çabayı sadece uçak, helikopter ve arazöz sayısına indirgemek eksik bir yaklaşım. 

“Tarihimizin en fazla uçak ve helikopterinin olduğu, 27 uçak, 105 helikopter ve 14 İHA’dan oluşan hava aracı filosuna karşın 2025 yılında 81 bin hektardan fazla orman yandı” diyen Tolunay, sadece kurumların değil, toplumun hatta medyanın da yangın riskine gereğince hazırlıklı olmadığını düşünüyor.

Yangınların kıymetli bir kısmı orman dışındaki alanlarda başlayıp daha sonra ormanlara sıçrıyor. Kırsal yangınlar birçok vakit gereğince gündeme gelmese de önemli can kayıplarına yol açabiliyor. Tolunay, 2024 yılında Diyarbakır ve Mardin’de çıkan yangında 15 kişinin hayatını kaybettiğini hatırlatıyor.

Tolunay’a nazaran yalnızca Orman Genel Müdürlüğü değil, belediyelerden güç şirketlerine, karayollarından tarım ünitelerine kadar çok sayıda kurumun yangın riskini azaltma konusunda sorumluluğu bulunuyor.

Uzun müddettir orman kenarındaki yapılaşmaya sınırlamalar getirilmesi, yerleşimlerin etrafında tampon alanlar oluşturulması ve yangına sağlam yapı materyallerinin teşvik edilmesi gerektiğini savunduğunu belirten Tolunay, bu alanlarda kâfi adım atılmadığı görüşünde. 

Risk azaltımında eksikler sürüyor

Uzmanlara nazaran yangınlarla uğraş sadece yangın çıktıktan sonra yapılan müdahaleden ibaret değil. Risk azaltımı ve yanıcı husus idaresi de en az söndürme kapasitesi kadar değerli.

Resmi datalara nazaran 2024 yılında 3 bin 800, 2025 yılında ise 3 bin 200 orman yangını çıktı. Yangınlarla çabada muvaffakiyetin sadece söndürme kapasitesiyle ölçülmemesi gerektiğine dikkat çeken Tolunay’a nazaran asıl maksat, her yıl yaklaşık 3 bin ila 3 bin 500 ortasında seyreden yangın sayısını binlere çekmek olmalı.

Yangın riskini düşüren önleyici siyasetlerin güçlendirilmesinin kıymetine işaret eden Tolunay, Türkiye’de hem ormanlarda hem de kırsal alanlarda bu mevzuda kıymetli eksikler bulunduğunu söylüyor.

Tolunay’a nazaran sadece kuru otların temizlenmesi değil, ormanların yapısının yangınlara daha sağlam hale getirilmesi, budama çalışmalarının artırılması ve farklı yaş ve çeşitlerden oluşan daha dirençli orman yapılarının oluşturulması gerekiyor.

Elektrik nakil sınırları da dikkat çeken risk kaynaklarından biri. Profesör Tolunay, son yıllarda yanan orman alanlarının yüzde 20 ila 25’inde elektrik nakil sınırlarının tesirli olduğunu belirtiyor. Bu nedenle güç sınırlarının bakımı, etraflarındaki yanıcı unsurların temizlenmesi ve mümkün olan yerlerde farklı tahlillerin geliştirilmesi gerektiğini savunuyor.

Anız yangınları da riskin değerli bir kesimi. Tolunay’a nazaran tarım alanlarından başlayan yangınların ormanlara sıçramasını önlemek için daha faal kontrollere ve çiftçilere yönelik takviye düzeneklerine gereksinim var.

Orman Genel Müdürlüğü sorulara karşılık vermedi

DW Türkçe, 2026 yangın dönemi öncesinde Orman Genel Müdürlüğüne (OGM) hava ve kara müdahale kapasitesi, yangın öncesi risk azaltım çalışmaları, güç nakil sınırları etrafındaki tedbirler, orman-kent arayüzündeki uygulamalar ve El Nino üzere iklim öngörülerinin hazırlıklara nasıl yansıtıldığına ait sorular yöneltti. Orman Genel Müdürlüğü, haber yayına hazırlanırken sorulara karşılık vermedi.

Peki Türkiye muhtemel yüksek riskli bir yaz dönemine hazır mı? Prof. Dr. Doğanay Tolunay’ın cevabı kısa ve net: “Hazır değiliz.”

Tolunay’a nazaran baharın yağışlı geçmesi, bu yılın daha rahat geçeceği tarafında aldatıcı bir algı yarattı. Orman Genel Müdürlüğünün araç ve hava gücünü artırdığını belirten Tolunay, buna rağmen yangın dönemi öncesinde yapılması gereken risk azaltım çalışmalarının değerli kısmının hayata geçirilmediğini düşünüyor.

Tolunay’a nazaran kısa vadede atılması gereken birinci adım, yerleşim alanları etrafındaki kuru ot ve öteki yanıcı hususların temizlenmesi. Elektrik şirketlerinin bakım çalışmalarını tamamlaması, hasat devrinde kontrollerin artırılması ve kurumlar ortasındaki uyumun güçlendirilmesi de öncelikli başlıklar ortasında yer alıyor.

Tolunay, vatandaşların da riskli hava şartlarında kıvılcım çıkarabilecek faaliyetlerden kaçınması ve tehlike oluşturan durumları ilgili kurumlara bildirmesi gerektiğini vurguluyor.

Türkiye’nin her yıl tıpkı soruyu yine sormak yerine geçmiş yangın dönemlerinden ders çıkarması gerektiğini söyleyen Tolunay’a nazaran asıl gereksinim, yangınlarla gayrette bütüncül bir yaklaşım geliştirmek.

“Yangınlarla birlikte yaşamayı öğrenmemiz ve kamudan vatandaşlara kadar her kesimde yangınlarla uğraş kültürünü oluşturmamız gerekiyor.”