Çin’in çip atılımı global teknolojiyi nasıl etkiliyor?

ABD gelişmiş çiplerin yani yarı iletkenlerin ihracatına dört yıl evvel kısıtlama getirdi. Bunlar yapay zeka uygulamalarında, data merkezlerinde ve ulusal savunmada kullanılıyor. Bu durum Çin’in teknolojik gayelerine ağır darbe vurdu.

Biden idaresi, Pekin’in askerî ve mali gücünü artırabilecek teknolojiler geliştirme kapasitesini sınırlamayı ve dünyanın en büyük iki iktisadı ortasındaki farkın daha da kapanmasını önlemeyi hedefliyordu.

Bu kısıtlamalar, Pekin’i çip teknolojisinde kendine yeterlilik eforlarını hızlandırmaya itti. Bu gaye, yıllar evvel “Made in China 2025” planında ortaya konmuştu. Çin hükümeti, o tarihten bu yana yerli yarı iletken üretimini geliştirmek için yüz milyarlarca dolar yatırım yaptı.

Ulusal güvenlik meselesi

Pekin, mahallî rakipleri desteklemek hedefiyle büyük sübvansiyonlar, vergi kolaylıkları ve öbür teşvikler sağladı. Bu atak bilhassa, son teknoloji Blackwell yapay zeka çipinin ardındaki ABD şirketi NVIDIA’ya ve gelişmiş yarı iletkenlerde dünyanın önde gelen fason üreticisi ve N2 çip üretim teknolojisinin geliştiricisi Tayvanlı TSMC’ye karşı yöneldi.

Çin’in kendine yeterlilik planının bel kemiği olan SMIC, geçen yıl 9,3 milyar dolar (7,8 milyar euro) ile rekor ciro elde etti. Çin ana karasının ikinci büyük çip fabrikası HuaHong ise 2025’in dördüncü çeyrek bilançosuna nazaran yüksek talep nedeniyle yüzde 106 kapasiteyle çalışıyor. 

Çin, büyük ABD teknoloji şirketlerine yetişmek için ağır efor harcarken, Singapur Ulusal Üniversitesi Lee Kuan Yew Kamu Siyaseti Okulu’nda yardımcı doçent olan Ryu Yongwook, bu ilerlemenin birçok vakit abartıldığını düşünüyor. ABD-Çin teknoloji rekabeti uzmanı Ryu, DW’ye yaptığı açıklamada, “Pekin çipte kendine yeterliliğe ulaşmak istiyor fakat şu anda bundan hâlâ çok uzak” diyor. Ryu, ülkenin araştırma, geliştirme ve inovasyonda ABD’nin gerisinde kaldığını, üretimde de Tayvan ve Güney Kore’nin gerisinde olduğunu vurguluyor.

Çinli çip üreticileri yetişiyor

Çin, son yıllarda değerli atılımlar yaptı. Çin odaklı fikir kuruluşu Rhodium Group’a nazaran ülke, çağdaş iktisadın yükünü taşıyan klasik çiplerde global pazarın yaklaşık yüzde 30’una ulaştı.

Bu yarı iletkenler, en süratli ya da en gelişmiş modeller ortasında yer almasa da araçlar, sanayi tesisleri ve tüketici elektroniği için vazgeçilmez değerde. Çinli şirketler artık bunları büyük ölçekte üretebiliyor. Bu da global rakiplerde tasa yaratıyor.

Berlin merkezli araştırma şirketi East-West Futures’ın Yöneticisi John Lee, “Çin’deki üretim artışı dünya genelinde çip fiyatlarını düşürecek ve Çin dışındaki üreticiler üzerinde baskı yaratacak” öngörüsünde bulunuyor. Lee’ye nazaran, örneğin yüksek performanslı çipler için kıymetli bir gereç olan silikon karbür wafer bölümünde bu şimdiden görülüyor. 

Üst seviye çiplerde atılımlar

Çin daha gelişmiş çiplerde de ilerleme kaydetti ve Huawei’nin yeni akıllı telefonlarında da kullanılmaya başlanan 7 nanometre işlemcileri muvaffakiyetle üretti. Bu çipler, TSMC’nin 2018’de ABD’li ve öteki Batılı müşteriler için piyasaya sunduğu modellerle karşılaştırılabilir seviyede.

Ancak Çin, 3 nanometre ve 5 nanometre çiplerde sürat, güç verimliliği ve üretim maliyetleri açısından hâlâ geride bulunuyor.

DW’ye konuşan Avrupa Birliği Güvenlik Çalışmaları Enstitüsü’nin kıdemli Çin analisti Tim Rühlig, Çin’in çip maksatlarının teknolojik sonlar ve ABD yaptırımları nedeniyle aşılması güç olduğunu söylüyor ve ekliyor: “ABD’nin en gelişmiş çip setlerine erişim olmadan imkânlar hudutlu. Çin’in bu farkı kapatması yaklaşık 10 yıl sürebilir.”

Komünist Parti’nin yeni beş yıllık planı, Pekin’in önceliklerinde değişime işaret ediyor ve çipte mutlak üstünlük maksatlarını görece geri plana itiyor. 141 sayfalık evrakta yapay zeka faktörüne 50’den fazla defa atıf yapılıyor ve gelişmiş çipleri daha büyük bir bilişim ekosisteminin modülü olarak konumlandıran bir “model-çip-bulut-uygulama” çerçevesi sunuluyor.

Çin’in B planı yeni rekabeti körüklüyor

Çin bunun yerine daha az süreç gücü gerektiren bölümlere yönelik, misyon odaklı ve pratik yapay zekaya yöneliyor. Bu alanlar yerli çiplerle rahatlıkla karşılanabiliyor. Çin’in çipleri ve yapay zeka sistemleri en ileri teknoloji seviyesinde olmayabilir, lakin çok daha düşük maliyetle yüksek performans sunuyor.

Bu durum, global güneyde süratli yayılmaya yol açıyor. Hükümetler ve şirketler giderek daha fazla Çin tahlillerini Batılı alternatiflere tercih ediyor.

Taype merkezli pazar araştırma şirketi Trendforce kısa mühlet evvel, DeepSeek, Alibaba’nın Qwen modeli ve başka Çinli yapay zeka platformlarının 2025 sonuna kadar global yapay zeka model pazarının yaklaşık yüzde 15’ini ele geçireceğini ortaya koymuştu.

Yatırım bankası Goldman Sachs’a nazaran bu durum, 2026 yılı içinde yapay altyapısına 700 milyar dolar seviyesinde rekor yatırım yapması beklenen Microsoft, Google ve başka ABD teknoloji devlerinin global hâkimiyeti açısından da uzun vadeli tehdit oluşturuyor. 

ABD menşeli yapay zekalar zorluklarla karşı karşıya

Silikon Vadisi’ndeki yüksek teknoloji kuruluşları, “insan beyninden daha akıllı yapay zeka sistemleri” geliştirmek üzere oldukça tezli amaçlar ortaya koyuyor. Fakat bu hayallerin önünde birçok mahzur bulunuyor. Global pazar araştırma şirketi ICIS, Ocak ayında yaptığı ikazda, yüksek düzey yapay zeka çiplerine bağımlı ABD data merkezlerinin, yakında ülkenin çok yük altındaki elektrik şebekesi nedeniyle sınırlanabileceğini belirtti.

Buna karşılık Çin’in süratle büyüyen güç kesimi, ülkeye ek avantaj sağlıyor. ICIS, 2030’a kadar yaklaşık 400 gigawatt boş kapasite öngörüyor. Bu da Çin’in çipleri ABD muadilleri kadar verimli olmasa bile büyük ölçekte bilgi merkezleri kurabilmesini mümkün kılıyor.

Singapur Ulusal Üniversitesi’nden Ryu Yongwook, şu saptamayı yapıyor: “Ucuz güç çok değerli bir faktör. Tahminen direkt çipler için değil ancak yapay zeka ve başka ileri teknolojiler için. Çin’deki ucuz güç, çiplerin görece verimsizliğini kısmen telafi ediyor.” 

Geleceğe dair üç senaryo

Pazar araştırmaları kuruluşu ICIS, çip teknolojisi yarışında üç beklenen senaryo görüyor:

1. ABD, elektrik şebekesini yenileyerek liderliğini korur.

2. ABD, gelişmiş çiplerle yapay araştırmalarında önde kalır, Çin’in yapay zeka sistemleri ise güney yarımkürede yayılır.

3. Ticari ve jeopolitik tansiyonların tırmanması halinde iki farklı yapay zeka ekosistemi ortaya çıkabilir.

East-West Futures’ın Yöneticisi John Lee’ye nazaran, gaye hâlâ uzakta olsa da çip bölümü, “Çinli rakiplerin hem fiyatla geride bırakacağı hem de teknoloji ile eser güvenilirliği farkını süratle kapatacağı bir geleceğe” hakikat ilerliyor.