Trump İran’a Hürmüz ablukası ile amacına ulaşabilir mi?

ABD Başkanı Donald Trump, hafta sonu Pakistan’daki İran-ABD müzakerelerinin sonuçsuz kalmasının akabinde ABD Donanması’nın Hürmüz Boğazı üzerinden İran’a giren yahut çıkan gemileri engelleyeceğini söyledi.

İsrail ve ABD’nin akınlarıyla 28 Şubat’ta başlayan savaştan evvel günlük global petrol sevkiyatının beşte biri Hürmüz Boğazı üzerinden sağlanıyordu.

Ablukanın başarılı olması halinde İran’ın ana gelir kaynağı olan günlük yaklaşık 2 milyon varillik petrol ihracatı duracak. Trump, bunun Tahran’ı müzakere masasına geri döndüreceğini düşünüyor.

ABD’li yetkililer, hedefin İran’ın su yolu üzerindeki denetimi ile sağladığı nüfuzu elinden almak olduğunu söylüyor. Tahran, savaş başlangıcından bu yana boğazı kapatarak Körfez ülkelerinin petrolünü ihraç etmelerini engellemişti.

Hürmüz Boğazı’nın açılması, hala geçerli olan iki haftalık ateşkesin şartlarından biriydi.

Trump, abluka münasebetlerinden birinin de “İran’ın boğazdan inançlı geçiş için gemi başına 2 milyon dolara kadar fiyat talep etmesini engellemek” olduğunu sav ediyor.

ABD Başkanı, 12 Nisan’da kendi toplumsal medya platformu Truth Social üzerinden “Yasadışı bir geçiş fiyatı ödeyen hiç kimse açık denize inançlı bir biçimde geçemeyecek” diye yazdı. Trump, ABD Donanması’nın boğazda “İranlıların döşediği mayınları imha etmeye başlayacağını” da kelamlarına ekledi.

ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM), ablukanın Suudi Arabistan, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) üzere İran dışındaki limanlara gidip gelen gemileri etkilemeyeceğini açıkladı.

ABD Donanması ablukayı nasıl uygulayacak?

13 Nisan Pazartesi başlayan operasyon, ABD askerlerine bir duyuruyla ilan edildi.

CENTCOM, ablukanın “Umman Körfezi ve Hürmüz Boğazı’nın doğusundaki Umman Denizi’nde uygulanacağını” ve “limanlar ve petrol terminalleriyle hudutlu kalmayarak İran kıyı şeridinin tamamını kapsayacağını” belirtti.

Uyarıda şöyle devam edildi: “İzin alınmadan abluka altındaki bölgeye giren yahut buradan ayrılan her türlü gemi, durdurulabilir, rotası değiştirilebilir ve ele geçirilebilir.”

Deniz hukuku uzmanları, yaptırımların “ziyaret ve arama hakkı” olarak bilinen standart denizcilik prosedürlerine dayandığını belirtti. Bu prosedür kapsamında ABD savaş gemileri, tankerleri durdurup denetleyebiliyor ve İran petrolü taşıdıklarından şüphelenilmesi halinde rotalarını değiştirebiliyor.

İran, ateşkesten evvel İsrail ve ABD’nin akınlarına misilleme olarak Hürmüz Boğazı’nı kapatmıştıFotoğraf: Altaf Qadri/AP Photo/picture alliance

Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) ise kelam konusu ablukayı yasa dışı olarak nitelendirdi. Birleşmiş Milletler’e (BM) bağlı özel örgütün Genel Sekreteri Arsenio Dominguez, Pazartesi günü Londra’da düzenlediği basın toplantısında, “Uluslararası hukuka nazaran hiçbir ülke, memleketler arası boğazlardan memleketler arası transit için zararsız geçiş hakkını yahut seyrüsefer özgürlüğünü yasaklama hakkına sahip değildir” dedi.

İran’ı misilleme ihtimaline karşı uyaran Trump, ülkede az sayıda kalan “hızlı taarruz gemisinin” ablukaya yaklaşmaları halinde “imha edileceğini” belirtti.

Ablukaya karşın İran irtibatlı gemiler Hürmüz’den geçti

Bütün bu hazırlık ve askeri tehditlere karşın ablukanın birinci sefer tam olarak uygulandığı bugün, yaptırıma tabi tankerler Hürmüz Boğazı’ndan geçti.

Finansal bilgi şirketi London Stock Exchange Group bilgilerine nazaran bu gemilerden Panama bayraklı orta menzilli tanker “Peace Gulf”, Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki (BAE) Hamriyah Limanı’na yanlışsız ilerliyor.

Analiz şirketi Kpler’ın datalarına nazaran, gemi genelde İran’dan gelen petrokimya hammaddesi olan naftayı, Asya’ya ihraç etmek üzere İran dışındaki Ortadoğu limanlarına taşıyor.

“Peace Gulf”tan evvel de ABD’nin yaptırım uyguladığı iki tanker bu Boğaz’dan geçti.

Kpler datalarına nazaran bu tankerlerden biri “handysize” boyutundaki Murlikishan. Kelam konusu tanker, yakıt yüklemek için Irak’a hakikat ilerliyor. Daha evvel “MKA” olarak da bilinen gemi, Rus ve İran petrolü taşımıştı.

LSEG ve Kpler’den elde edilen bilgilere nazaran, yaptırıma tabi bir öbür tanker olan Rich Starry, ablukanın başlamasından bu yana boğazdan geçerek Basra Körfezi’nden çıkan birinci tanker oldu.

Tanker ve Çinli sahibi Shanghai Xuanrun Shipping Co Ltd, “İran’la iş yapmaları nedeniyle” ABD tarafından yaptırıma tabi.

Abluka İran’ın petrol ihracatını ne kadar çabuk etkileyebilir?

Abluka, şayet uygulanabilirse, İran’ın petrol sevkiyatının yüzde 90’ından fazlasının sağlandığı Basra Körfezi’ndeki Hark Adası’nda ham petrol yükleme ve sevk etme kapasitesini değerli ölçüde kısıtlayabilir.

İran, nükleer programıyla ilgili memleketler arası yaptırımlara karşın petrol ihracatına devam ediyor. Eskiyen tankerlerden oluşan bir “gizli filo”ya güvenen İran,  Malezya açıklarında gemiden gemiye transferler üzere atlatma taktikleri uyguluyor.

ABD çatışmalar sürerken, piyasaları rahatlatmak için İran’a petrol satışı yapabilmesi için süreksiz bir müsaade vermişti.

Ancak ablukanın gemilere çıkılması, rotanın değiştirilmesi yahut gemilere el konulması üzere riskleri artması nedeniyle denizde transfer yolu de daha riskli bir hale gelecek.

Basra Körfezi’ndeki Hark Adası, dünya petrol piyasası için stratejik ehemmiyete sahip (Arşiv)Fotoğraf: Fatemeh Bahrami/Anadolu Agency/IMAGO

Londra merkezli araştırma şirketi Capital Economics’e nazaran 2025’te İran’ın petrol ihracatı toplamda yaklaşık 45 milyar dolar oldu. Bu gelir gayri safi yurt içi hasılanın yüzde 13’ünü oluşturuyor.

Ham petrol tedarikini yönlendirecek kara boru sınırları bulunmadığından, İran’ın deniz dışı ihracat seçenekleri epey sonlu.

ABD’nin daima baskısı, bu gelir kaybından ötürü Tahran’ı masaya dönmeye zorlayabilir.

Abluka geniş çaplı bir çatışmaya yol açabilir mi?

İran İhtilal Muhafızları, Trump’ın abluka açıklamasına misilleme yapma tehditleriyle karşılık verdi.

İran İhtilal Muhafızları, İran limanlarına kısıtlamalar getirilmesi durumunda “Körfez ve Umman Denizi’ndeki hiçbir limanın inançta olmayacağını” belirtti.

İran parlamentosunun Ulusal Güvenlik Komitesi Sözcüsü İbrahim Rezai de Tahran’ın “gerekirse askeri olarak karşılık vermeye hazır olduğunu” söyledi.

Rezai, X hesabı üzerinden “Oyunda kullanmadığımız başka kartları da ortaya çıkarabiliriz” diye yazdı.

Trump, İran’ın müzakere masasına dönmesini istiyorFotoğraf: Daniel Torok/Avalon/Photoshot/picture alliance

Birçok ABD’li uzman, Trump’ın bu atılımının ABD’yi “ucu açık bir askeri operasyona sürükleyebileceğini” söylüyor.

Eski ABD Başkanı Joe Biden döneminde ABD Savunma Bakanlığında üst seviye bir vazifede bulunan Dana Stroul, Reuters’a şu değerlendirmeyi yaptı:

“Trump süratli bir tahlil istiyor. Gerçek şu ki, bu misyonu tek başına yürütmek güç ve orta ila uzun vadede sürdürülebilir olması mümkün değil.”

Capital Economics’in baş ekonomisti Neil Shearing, ablukanın “Çin’i ateşkesin sağlanmasında ve boğazın yine açılmasında daha faal bir rol oynamaya zorlamak için de tasarlanmış olabileceğini” yazdı.

Çin, son yıllarda deniz yolu aracılığıyla İran’ın ham petrol ihracatının yüzde 80 ila 90’ını aldığı için ablukadan İran kadar etkilenebilir.

Shearing ayrıyeten, boğazda Çin’e yahut Tahran’a fiyat ödeyen ABD müttefiklerine ilişkin gemilere müdahale edilmesi durumunda “gerilimin tırmanacağını” söyledi.

Bugün Basra Körfezi’nden çıkan gemi hakkında Çin yahut ABD tarafından şimdi rastgele bir açıklama gelmedi.

Öte yandan Çin Dışişleri Bakanlığı bugün, ABD’nin İran limanlarına uyguladığı ablukanın “tehlikeli ve sorumsuz” olduğunu belirterek, bunun “yalnızca tansiyonları artıracağını” savundu.