Viral görseller siyaseti nasıl şekillendiriyor?

Bu yılın başında sanal medyada “nihilist bir penguen” viral oldu: Kısa klipte buzlar üzerinde bir penguen kolonisini terk ediyor ve tek başına sonsuz buzlara gerçek yürüyüp gidiyor. Bu, biyolojik açıdan son derece sıra dışı bir davranış ve birebir vakitte yorumlara açık trajikomik bir sembol. Manzaralar aslında sinema imalcisi Werner Herzog’un 2007 tarihli bir belgeselinden alındı.

“Meme” nedir?

İnternet kullanıcıları tarafından anonim olarak oluşturulan, toplumsal medya, forumlar ve bloglar aracılığıyla süratle yayılan; tanınan fotoğraf, görüntü, yazı yahut söz kalıpları üzere mizahî içeriklere “meme” (okunuşu: miim) ismi veriliyor. Göğüs içerikleri, toplumsal olayları, fikirleri yahut vaktin ruhunu mizahî bir lisanla aktarmayı amaçlıyor.

Meme’ler bugün internet kültürünün ayrılmaz bir modülü ve dijital irtibattan farklı düşünülemiyor. Siyasi tartışmalarda da artık rol oynuyorlar: Algıyı şekillendiriyor ve kamuoyu oluşumunu etkileyebiliyorlar. Bu durum bilhassa ABD’de besbelli. 2016’dan bu yana ülkedeki seçim kampanyalarına giderek artan bir göğüs akışı eşlik ediyor ve siyasi gündem de bundan etkileniyor.

Kültür bilimci ve sanat tarihçi Wolfgang Ullrich, bunun tehlikeli bir gelişme olduğu görüşünde. “Memokrasi” başlıklı bir kitap yazan Ullrich’e nazaran, giderek daha sık halde “sert, agresif, birden fazla vakit da aşağılayıcı toplumsal medya içerikleri ve bilhassa meme’ler” siyasi tartışmaya hâkim oluyor. Bunun sonucu olarak beşerler giderek daha az tartışır hale geliyor.

Ullrich, DW’ye yaptığı açıklamada, “Her taraf kendi destekçilerini komik, birden fazla vakit alaycı ve küçümseyici görseller ve yorumlarla mobilize etmeye çalışıyor” diyor. Hatta siyaset bile “meme formatına” sokuluyor: “Yani mümkün olduğunca çarpıcı, tetikleyici olacak halde kesilip biçiliyor; güya sıkıntı argümanlardan çok esprilerden ibaretmiş üzere sunuluyor.” 

Trump ve göğüs savaşçıları

ABD Başkanı Donald Trump, dikkat çekme oyununu nitekim âlâ oynuyor. Trump, toplumsal medyanın kurallarına nazaran hareket ediyor; burada en fazla dikkat çeken içerikler ekseriyetle en uç, en kışkırtıcı ve en çok yansıyı tetikleyenler oluyor.

Bu noktada Trump’a “meme savaşçıları” yardımcı oluyor: Siyasi gündemi desteklemek için her gün yapay zekâ görselleri ve meme’ler üreten hayranları ve destekçileri. Ullrich, “Herkes elbette bunun başkanın güzeline gidecek kadar düzgün olmasını umuyor ki kendisi paylaşsın” diyor. Nisan ayı ortasında Papa 14. Leo ile yaşanan bir tartışmanın akabinde Trump, kendisini “İsa peygambere misal bir kurtarıcı figür” olarak gösteren bir yapay zekâ görseli paylaşmıştı. Paylaşım daha sonra, kendi muhafazakâr etrafından gelen tenkitler üzerine silindi.

Ullrich’e nazaran, tam da bu cins kutuplaştırıcı bağlantı demokrasiyi sıkıntılı hale getiriyor ve somut bir tartışma yürütmek artık mümkün olmuyor. Ullrich, demokrasinin tam da bununla tanımlandığına dikkat çekiyor: “Ortak bir problem üzerine, hakaret ve provokasyon yerine argümanlarla tartışabilmek.” 

Hicivden ötesi

Ullrich, “Görseller, manasını her vakit kullanıldıkları yer ve bağlamdan alır” diyor.

Klasik karikatürlerde olduğu üzere meme’ler de güçlüleri eleştirmek ve toplumsal yapıları sorgulamak için kullanılabilir. Ullrich, lakin meme’lerin bir üstün gücün ana bağlantı aracı haline gelip siyasi rakipleri küçümsemek ya da zayıflar üzerinden alay etmek için kullanıldığında, artık hiciv alanının terk edilmiş olduğunu belirtiyor. Ullrich’e nazaran bu durum, “Hiciv ve karikatürün temsil ettiği her şeyin adeta aksine çevrilmesi” manasına geliyor.

Tartışmalı siyaset örtbas ediliyor

Buna ek olarak önemli mevzuların bazen uygunsuz biçimde kolaylaştırıldığı görülüyor. Ullrich, buna örnek olarak ABD İç Güvenlik Bakanlığı’nın Haziran 2025’te X platformunda yaptığı bir paylaşımı gösteriyor. Paylaşımda Florida Everglades bataklıklarında planlanan “Alligator Alcatraz” isimli hudut dışı merkezinin yapay zekâ ile üretilmiş bir görseli yer alıyordu. Ön planda, göçmenlik kurumu ICE şapkası takmış timsahlar görülüyordu. Görselin başlığı ise “Çok yakında!” (Coming soon!) formundaydı.

Ullrich, “Bu çeşit meme’lerle aslında burada insanlardan, kaderlerden ve en azından türel açıdan tartışmalı süreçlerden kelam edildiği büsbütün göz arkası ediliyor” diyor. Kelam konusu paylaşım, ağır tenkit ve tartışmalara neden oldu. Lakin Ullrich’e nazaran tartışmanın tarafı değiştirildi: “Meselenin odağında olması gereken beşerler göz arkası edildi.”

Sonuçta siyasi irtibatın meme’leşmesi, otoriter eğilimlere sahip aktörlerin işine yarıyor. Zira böylelikle her vakit “sadece bir şakaydı” denilebilecek bir belirsizlik alanı oluşuyor. 

Karşı stratejiler geliştirmek

Ullrich, meme’lerle yapılan manipülasyona karşı korunmanın en kıymetli yolunun, toplumsal medyanın nasıl işlediğini anlamak ve kendi yansılarını gözlemlemek olduğunu vurguluyor ve ekliyor:

“Artık şuna alıştık: Otoriter başkanlar, bizi devasa ve ürkütücü imgelerle etkilemeye çalışıyor. Tıpkı Nasyonal Sosyalistler için propaganda sinemaları çeken Leni Riefenstahl’ın üretimleri üzere. Meme’ler ise daha gösterişsizdir ve dikkat çekmeden gelir. Lakin bunun da aslında siyasetin yeni bir estetize edilme biçimi olduğunu, son derece manipülatif, popülist ve telkin edici olduğunu çok daha fazla fark etmemiz gerekiyor.”