Sazlıdere’nin dönüşümü: Su güvenliği mi, yeni yerleşim mi?

İstanbul’un Avrupa Yakası’nda yer alan Sazlıdere Barajı, son yıllarda sadece su düzeyindeki değişimlerle değil, etrafındaki yapılaşma ve Kanal İstanbul tartışmalarıyla da gündeme geliyor. Bir periyot kentin kıymetli içme suyu kaynaklarından biri olan havza, bugün İstanbul’un su güvenliği, kentleşme siyasetleri ve iklim krizi tartışmalarının kesiştiği noktada bulunuyor.

1996 yılında hizmete giren Sazlıdere Barajı, yıllık yaklaşık 55 milyon metreküp randımanıyla bilhassa Avrupa Yakası’nın su gereksinimine katkı sağlayan kaynaklardan biri oldu. Lakin 2022 yılında Cumhurbaşkanı kararıyla barajın içme suyu niyetli kullanım statüsü kaldırıldı. Akabinde Kanal İstanbul ve Yenişehir Rezerv Yapı Alanı kapsamında bölgede TOKİ ve Emlak Konut projeleri için inşaat faaliyetleri başladı.

TMMOB Etraf Mühendisleri Odası (ÇMO) İstanbul Şubesi’nin 2026 İstanbul Etraf Durum Raporu’na nazaran bugün yaşanan tartışma sadece bir barajın geleceğiyle ilgili değil. Tartışmanın merkezinde, İstanbul’un giderek artan su gereksinimine karşın mevcut su havzalarını koruyup koruyamayacağı sorusu bulunuyor.

Sazlıdere neden tekrar gündemde?

Sazlıdere son aylarda bilhassa havza etrafındaki yapılaşma faaliyetleri nedeniyle tekrar tartışma konusu oldu. ÇMO, Kanal İstanbul ve Yenişehir Rezerv Yapı Alanı kapsamında yürütülen projelerin barajın mutlak ve kısa aralıklı müdafaa alanları üzerinde baskı yarattığını belirtiyor. Rapora nazaran açılan davalara ve yargı süreçlerine karşın bölgedeki inşaat faaliyetleri sürüyor.

ÇMO İstanbul Şubesi’nin 5 Haziran Dünya Etraf Günü hasebiyle Sazlıdere baraj bölgesinde yaptığı açıklamada da Sazlıdere’nin içme suyu statüsünün Cumhurbaşkanlığı kararıyla kaldırıldığı, akabinde TOKİ ve Emlak Konut eliyle toplu konut projelerine başlandığı belirtiliyor.

Buna rağmen havza büsbütün ortadan kalkmış değil. İSKİ bilgilerine nazaran Sazlıdere Barajı’nın doluluk oranı 5 Haziran 2026 prestijiyle yüzde 42,78 düzeyinde. ÇMO İstanbul Şube Başkanı Ömür Yaşayan, havzanın hâlâ su topladığını ve fonksiyonunu sürdürdüğünü belirtiyor. Yaşayan’a nazaran sorun, mevcut su kaynağının gelecekte nasıl korunacağı.

Bir barajdan fazlası

Sazlıdere’nin kıymeti sadece depoladığı su ölçüsünden kaynaklanmıyor. İstanbul’un nüfusunun yaklaşık üçte ikisi Avrupa Yakası’nda yaşarken, su kaynaklarının değerli kısmı Anadolu Yakası’nda yahut kent dışındaki havzalarda bulunuyor.

Bu nedenle Avrupa Yakası’ndaki her lokal kaynak stratejik kıymet taşıyor. ÇMO’nun raporuna nazaran 2025 yılında İstanbul’a sağlanan ham suyun sadece yüzde 38’i barajlardan gelirken, yüzde 62’si regülatörler ve kuyulardan sağlandı. Bu tablo, İstanbul’un Melen ve Yeşilçay başta olmak üzere dış kaynaklara bağımlılığının arttığını gösteriyor.

Raporda, uzak havzalardan su taşınmasının yüksek güç maliyetleri ve altyapı bağımlılığı yarattığına dikkat çekiliyor. Bu nedenle kent içindeki havzaların korunmasının sırf çevresel değil, tıpkı vakitte kentsel güvenlik sorunu olduğu vurgulanıyor.

Ömür Yaşayan da İstanbul’un suyunu yaklaşık 200 kilometre uzaklıktaki Melen Havzası’ndan karşılamak zorunda kaldığı bir periyotta mevcut havzaların kaybedilmesinin önemli risk yarattığını söylüyor.

Kuraklık mı, yapılaşma mı?

Yaşayan’a nazaran Sazlıdere’de yaşanan dönüşüm tek bir nedene bağlanamaz.

İklim krizi ve yağış rejimindeki değişim son yıllarda İstanbul’un tüm su kaynakları üzerinde baskı yaratıyor. ÇMO raporunda, barajlara gelen yağış kaynaklı su ölçüsünün son yıllarda bariz biçimde azaldığına dikkat çekiliyor.

Ancak havzanın karşı karşıya olduğu risk sadece kuraklık değil. Barajları besleyen sistem sırf gölden ibaret değil; dereler, geçirgen topraklar, tarım alanları, meralar ve yeraltı suyu beslenme bölgeleri de bu sistemin kesimi.

Yapılaşma arttıkça yağmur suyunun toprağa sızması zorlaşıyor. Betonlaşma yüzey akışını artırırken yeraltı suyunu besleyen doğal sistemleri zayıflatıyor. Bu nedenle Yaşayan, Sazlıdere’de yaşanan sürecin sırf su düzeyindeki değişim üzerinden değerlendirilmesinin eksik kalacağını söylüyor.

Cumhurbaşkanı kararıyla ne değişti?

Tartışmanın dönüm noktası 2022 yılında alınan karar oldu. Sazlıdere Barajı’nın içme suyu amaçlı kullanım statüsünün kaldırılmasıyla birlikte havzanın muhafaza rejimi de fiilen değişti. ÇMO’ya nazaran bu karar, bölgenin yapılaşma baskısına daha açık hale gelmesinin önünü açtı. Cumhurbaşkanlığı İrtibat Başkanlığı Dezenformasyonla Gayret Merkezi ise daha evvel yaptığı açıklamada Kanal İstanbul’un devreye girmesi halinde barajı besleyen kaynakların değerli kısmının kanal güzergâhında kalacağını, bu nedenle içme suyu statüsünün kaldırıldığını belirtmişti.

Tartışmanın merkezinde de bu nokta yer alıyor. Meslek odaları ve etraf örgütleri, İstanbul’un su kaynakları üzerindeki baskının arttığı bir periyotta bir içme suyu havzasının yapılaşmaya açılmasını yanlış bulurken, resmi makamlar bunun toplam su arzı üzerindeki tesirinin hudutlu olduğunu savunuyor.

Ekosistem ne kaybediyor?

Sazlıdere Havzası sadece bir su deposu değil. Bölge tıpkı vakitte tarım alanları, meralar, dere sistemleri ve Kuzey Ormanları ile irtibatlı ekolojik koridorları barındırıyor.

ÇMO raporuna nazaran Kuzey Marmara Otoyolu, Yavuz Sultan Selim Köprüsü, İstanbul Havalimanı, Kanal İstanbul ve Kuzey Demiryolu Geçişi üzere projeler birlikte değerlendirildiğinde İstanbul’un kuzeyindeki doğal sistemler üzerinde kümülatif baskı yaratıyor.

ÇMO İstanbul Şubesi’ne nazaran bu projeler tek tek değil, yarattıkları kümülatif tesirler üzerinden birlikte değerlendirilmeli. Zira orman kayıpları, yeni yollar, hafriyat faaliyetleri ve imar baskısı birebir ekosistem üzerinde birleşiyor.

Bu nedenle Sazlıdere’nin geleceği sadece su siyasetleri açısından değil, İstanbul’un iklim direnci ve doğal hayat alanlarının korunması açısından da ehemmiyet taşıyor.

İstanbul geçmişte de emsal baskılar yaşadı

İstanbul’un su havzaları üzerindeki baskı yeni değil. Kent büyüdükçe su kaynakları ile yerleşim alanları ortasındaki aralık giderek daraldı.

Alibeyköy Havzası uzun yıllardır ağır kentleşme baskısıyla karşı karşıya bulunuyor. Bugün ise ÇMO raporunda Ömerli Havzası için misal ikazlar yapılıyor. Rapora nazaran Ömerli Havzası içinde planlanan Biyoteknoloji İhtisas Organize Sanayi Bölgesi de su kaynakları açısından yeni riskler yaratabilir.

ÇMO’ya nazaran Sazlıdere’de yaşanan tartışma bu nedenle tek başına bir havzanın sıkıntısı değil. Husus, İstanbul’un gelecekte su kaynaklarını nasıl yöneteceğiyle direkt ilişkili.

Bundan sonra ne olacak?

Sazlıdere’nin geleceği de büyük ölçüde havza üzerindeki baskının nasıl yönetileceğine bağlı bulunuyor. 

Yağışlı yıllarda barajda yine daha yüksek doluluk oranlarına ulaşılması mümkün. ÇMO’nun değerlendirmelerine nazaran asıl sorun sadece göldeki su ölçüsü değil. Havzayı besleyen doğal sistemler ziyan gördüğünde, su düzeyinin yükselmesi tek başına eski fonksiyonun geri döndüğü manasına gelmiyor.

Bu nedenle etraf mühendisleri, İstanbul’un mevcut su havzalarının korunmasını iklim krizine ahenk siyasetlerinin temel ögelerinden biri olarak kıymetlendiriyor.

Sazlıdere bugün sırf bir baraj tartışması değil. İstanbul’un büyüme modeli ile doğal kaynaklarını muhafaza kapasitesi ortasındaki tansiyonun en görünür örneklerinden biri olarak bedellendiriliyor.