Plastik atık: Türkiye Avrupa’nın çöp deposu mu?

5 Haziran Dünya Etraf Günü’nde plastik kirliliği global ölçekte tartışılmaya devam ederken, Türkiye’nin Avrupa’dan ithal ettiği plastik atıklar da tekrar gündemde.

Çin’in 2017 yılında plastik atık ithalatını büyük ölçüde yasaklamasının akabinde global atık ticaretinin rotası değişti. Uzun yıllar Avrupa ve Kuzey Amerika’nın plastik atıklarının değerli kısmını alan Çin’in piyasadan çekilmesiyle yeni varış ülkeleri ortaya çıktı. Türkiye de bu süreçte önde gelen ülkelerden biri oldu.

Bugün Türkiye, Avrupa’nın esas plastik atık varış noktalarından biri pozisyonunda. Lakin İstanbul Siyasetler Merkezi (İPM) tarafından yayımlanan ve etraf bilimci Prof. Dr. Sedat Gündoğdu tarafından hazırlanan yeni siyaset notu, tartışmanın artık sadece ne kadar plastik atık ithal edildiğiyle ilgili olmadığını savunuyor. Çalışmaya nazaran asıl soru, Türkiye’ye gelen bu atıkların ne kadarının sahiden geri dönüştürüldüğü, ne kadarının etrafa karıştığı ve mevcut sistemin bunları ne ölçüde izleyebildiği.

Rapor, plastik atık ticaretini sadece ekonomik bir faaliyet olarak değil; “kirlilik transferi”, “çevresel adaletsizlik” ve “ekolojik güvenlik” sorunu olarak ele alıyor. Çalışmanın ortaya koyduğu tablo, Türkiye’nin global plastik ticaretindeki rolüne ait yerleşik varsayımları da sorguluyor.

Atık ticareti mi “atık sömürgeciliği” mi?

Politika notu, plastik atık ticaretini sırf bir geri dönüşüm faaliyeti olarak değil, ülkeler ortasındaki çevresel ve ekonomik eşitsizlikle irtibatlı bir sorun olarak ele alıyor.

Rapora nazaran, gelişmiş ülkeler kendi hudutları içinde yönetmek istemedikleri atıkları daha düşük maliyetlerle “küresel güney” ülkelerine gönderiyor. Bu nedenle atık ticareti uzun yıllardır “atık sömürgeciliği”, “ekolojik emperyalizm” ve “çevresel adaletsizlik” kavramları üzerinden tartışılıyor.

Çalışmada, 1980’lerde ABD’den çıkan tehlikeli atıkların Haiti’ye ve okyanuslara boşaltılmasıyla sonuçlanan Khian Sea olayı ile Nijerya’daki Koko skandalı hatırlatılıyor. Bu olayların daha sonra Basel Mukavelesi’nin ortaya çıkmasına yer hazırladığı belirtiliyor.

Rapora nazaran, bugün plastik atık ticareti de misal bir tartışmanın merkezinde bulunuyor. Türkiye’nin son yıllarda Avrupa’dan gelen plastik atıkların değerli bir kısmını kabul etmesi sırf bir geri dönüşüm siyaseti olarak değil, global atık akışlarının kesimi olarak bedellendiriliyor.

Çin sonrası yükseliş

Rapora nazaran Türkiye’nin plastik atık ithalatındaki yükselişi, Çin’in 2017 sonunda aldığı ithalat yasağının akabinde hızlandı. Çin öncesi periyotta Avrupa Birliği’nden hudutlu ölçüde plastik atık alan Türkiye, yasağın akabinde birkaç yıl içinde Avrupa’nın esas varış ülkelerinden biri haline geldi.

Politika notunda yer alan bilgiye nazaran, Türkiye’nin plastik atık ithalatı 2018’de 437 bin ton iken, Ticaret Bakanlığı’nın AB teknik çalıştayında paylaştığı datalara nazaran 2024 yılında yaklaşık 1,29 milyon tona ulaştı.

Bu büyüme ekseriyetle Türkiye’nin güçlü geri dönüşüm bölümü ve plastik endüstrisinin hammadde muhtaçlığıyla açıklanıyor. Lakin rapora nazaran ithalattaki artış tek başına geri dönüşüm kapasitesindeki gelişime işaret etmiyor. Türkiye’nin aldığı plastik atık ölçüsü, ülkenin kendi atık idare performansıyla birlikte değerlendirildiğinde farklı bir tablo ortaya çıkıyor.

Türkiye kendi atığını ne kadar yönetebiliyor?

Türkiye yılda yaklaşık 32-33 milyon ton belediye atığı üretiyor. Bu atıkların yaklaşık 3,3 milyon tonunu plastikler oluşturuyor. Buna karşın rapora nazaran belediye atıklarının yüzde 80 ila 90’ı hâlâ tertipli depolama alanlarına gönderiliyor yahut sistemsiz biçimde bertaraf ediliyor.

Bu durum, Türkiye’nin kendi atıklarını yönetmekte yaşadığı yapısal meselelerin devam ettiğine işaret ediyor.

Rapor ayrıyeten geri dönüşüm oranları konusunda da dikkat alımlı bir farklılığa işaret ediyor. Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı verilerine göre, belediye atıklarında geri kazanım oranı 2017’de yüzde 13 iken 2022’de yüzde 30’a yükseldi, 2024 için ise yüzde 36 gayesi açıklandı. Fakat Dünya Bankası’nın 2022 yılı için hesapladığı geri dönüşüm oranı yüzde 11,9 olarak kaydedildi. Çalışmada bu farkın sadece teknik bir istatistik sorunu olmadığı, birebir vakitte sistemin şeffaflığı ve performansının nasıl ölçüldüğüne ait soru işaretleri yarattığı belirtiliyor.

Raporun dikkat çektiği temel çelişki ise şu: Kendi belediye atıklarının çok büyük kısmını hâlâ depolama alanlarına gönderen bir ülke, dışarıdan gelen milyonlarca tonluk plastik atık akışını çevresel açıdan inançlı biçimde yönetebiliyor mu?

Ne kadar atık geldiği bile net değil

Plastik atık ticaretine ait bilgilerde de tutarsızlıklar kelam konusu.

Birleşmiş Milletler’in Comtrade data tabanı, Eurostat, Basel Action Network, PAGEV ve Türkiye Ticaret Bakanlığı’nın açıkladığı sayılar birbirinden farklı sonuçlar ortaya koyuyor. Örneğin 2024 yılı için Basel Action Network, Avrupa Birliği’nden Türkiye’ye gönderilen plastik atık ölçüsünü 426 bin ton olarak hesaplıyor. PAGEV birebir yıl HS 3915 kodlu plastik atık ithalatını yaklaşık 678 bin ton olarak açıklarken, Türkiye Ticaret Bakanlığı 2024 yılı toplam plastik atık ithalatını yaklaşık 1,29 milyon ton olarak bildiriyor.

Çalışmaya nazaran bu farklılıkların nedenleri ortasında gümrük kodlarındaki sınıflandırma sıkıntıları, raporlama tarihleri ortasındaki farklılıklar, tekrar ihracat süreçleri ve yanlış beyanlar yer alıyor. Bu farklılıklar, plastik atık ticaretinin gerçek boyutunun ve izlenebilirliğinin değerlendirilmesini güçleştiriyor.

Türkiye’ye ne kadar plastik atık girdiği konusunda net bir tablo ortaya koyulamaması, sistemin izlenebilirliğine ait daha büyük soru işaretleri yaratıyor. Zira ölçünün kendisi konusunda belirsizlik bulunurken, bu atıkların ne kadarının geri dönüştürüldüğünü yahut etrafa karıştığını doğrulamak daha da güç hâle geliyor.

Bu nedenle çalışma, plastik atık ticaretindeki bilgi şeffaflığını başlı başına bir yönetişim sorunu olarak kıymetlendiriyor.

Atıklar tesis kapısından girdikten sonra ne oluyor?

Politika notunun en güçlü tenkitlerinden biri mevcut kontrol sistemine yönelik.

Türkiye’de atıkların hareketi Taşınabilir Tehlikeli Atık Takip Sistemi (MoTAT) üzerinden izleniyor. Sistem, atıkların gümrüklerden yahut üretim tesislerinden lisanslı geri dönüşüm tesislerine kadar olan seyahatini takip etmeyi amaçlıyor.

Ancak rapora nazaran sistemin kıymetli bir kör noktası bulunuyor.

MoTAT, atığın tesise ulaştığını gösterebiliyor fakat tesis içine girdikten sonra ne olduğuna dair detaylı bir izleme düzeneği sunmuyor. Diğer bir sözle sistem, atığın kapıya kadar olan hareketini izliyor, lakin içeride hakikaten geri dönüştürülüp dönüştürülmediğini, ne kadarının eser haline geldiğini, ne kadarının atık olarak kaldığını yahut yasa dışı biçimde bertaraf edilip edilmediğini ortaya koyamıyor.

Rapora nazaran bu durum, ithal edilen plastiklerin yakılması, yasa dışı dökülmesi ya da kayıt dışı biçimde sistem dışına çıkarılması üzere risklerin tespit edilmesini güçleştiriyor.

Bu nedenle çalışma, tesislere giren her kilogram atığın çıkan eser ve bakiye atıklarla eşleştirildiği gerçek vakitli bir “kütle dengesi” sisteminin kurulmasını öneriyor.

Sertifikalar kâfi mi?

Raporun dikkat çektiği bir öbür bahis da kontrol ve sertifikasyon düzeneklerinin aktifliği.

Çalışmada örnek olarak Düzce’deki 2B Plast olayına yer veriliyor. Rapora nazaran tesis, Alman makamları tarafından geri dönüşüm yapabilecek kapasitede olduğu gerekçesiyle onaylanmıştı. Fakat daha sonra tesis faaliyet göstermediği hâlde Almanya’dan plastik atık sevkiyatlarının sürdüğü ortaya çıktı.

Politika notu bu örneği, mevcut sertifikasyon sistemlerinin alandaki gerçek durumu her vakit yansıtamayabileceğinin göstergesi olarak pahalandırıyor.

Çalışmaya nazaran sorun sadece yeni kurallar koymak değil, bu kuralların alanda uygulanıp uygulanmadığını daima ve bağımsız biçimde doğrulayabilmek.

Adana’dan gelen uyarı

Raporun teorik tartışmayı somut bilgilerle desteklediği yerlerden biri Adana.

Türkiye’de ithal plastik atıkların değerli bir kısmının işlendiği kentte yapılan araştırmalar, geri dönüşüm süreçlerinden kaynaklanan mikroplastik kirliliğine işaret ediyor.

Çalışmada aktarılan saha bilgilerine nazaran, geri dönüşüm tesislerinin aşağı akışında yer alan sulama kanallarındaki mikroplastik yoğunluğu, üst akıştaki noktalara nazaran 132 kata kadar çıkabiliyor. Araştırmada saatte 5,3 milyardan fazla mikroplastik parçacığının su sistemlerine karıştığı belirtiliyor.

Bu bulguların değeri sadece sucul ekosistemlerle hudutlu değil.

Rapora nazaran kelam konusu suların ziraî sulamada kullanılması, mikroplastiklerin tarım topraklarına ve besin zincirine taşınmasına yol açabiliyor. Bu nedenle çalışma, kimi geri dönüşüm süreçlerinin aslında yeni çevresel riskler yaratabildiğine dikkat çekiyor.

Yangınlar ve yasa dışı döküm iddiaları

Öte yandan rapor, son yıllarda plastik geri dönüşüm tesislerinde meydana gelen yangınlarda bariz bir artış yaşandığına dikkat çekiyor. Rapora nazaran plastik geri dönüşüm tesislerinde çıkan yangınların sayısı 2017’de yıllık 6 hadiseden 2022’de 125 olaya yükseldi.

Çalışmada, birtakım yangınların geri dönüşüme uygun olmayan atıkların bertaraf maliyetlerinden kaçınmak gayesiyle kasıtlı olarak çıkarıldığı istikametindeki tezlere da yer veriliyor.

Bu çeşit yangınların sadece ekonomik kayıplara yol açmadığı, tıpkı vakitte son derece ziyanlı gazların atmosfere yayılmasına neden olabileceği vurgulanıyor.

Rapor ayrıyeten Adana başta olmak üzere kimi bölgelerde tespit edilen yasa dışı döküm ve açıkta yakma uygulamalarının toprakta kalıcı organik kirletici birikimine yol açtığını belirtiyor.

AB’nin yeni kuralları tahlil olacak mı?

Avrupa Birliği’nin yeni Atık Sevkiyat Tüzüğü, plastik atık ticaretine ait kuralları değerli ölçüde sıkılaştırıyor.

Yeni sistem kapsamında Türkiye üzere OECD ülkelerine yapılacak sevkiyatlar daha sıkı bildirim ve onay süreçlerine tabi olacak. AB ayrıyeten etrafa uygun idare standartlarını karşılamayan ülkelere yönelik ihracatı durdurma yetkisini de elinde bulunduracak.

Ancak siyaset notu bu düzenlemelerin tek başına kâfi olmayabileceğini savunuyor.

Çalışmaya nazaran, sorun sırf mevzuat eksikliği değil. Asıl problem, kontrolün nasıl yapılacağı ve kuralların alanda ne ölçüde uygulanacağı.

Türkiye’nin plastik atık ithalatı tartışması artık sadece ne kadar atık alındığı sorusuna değil, bu atıkların sahiden neye dönüştüğü, ne kadarının etrafa karıştığı ve mevcut kontrol sisteminin bunu ne ölçüde izleyebildiği sorularına odaklanıyor.

Bu nedenle çalışma, Türkiye’nin global plastik ticaretindeki rolüne ait temel bir soruyu yine gündeme getiriyor:

Türkiye, Avrupa’nın plastik atıklarını geri dönüştüren bir merkez mi, yoksa giderek global plastik kirliliğinin yükünü taşıyan bir ülke hâline mi geliyor?