Olumsuzluk neden daha fazla ilgi görüyor?

İçinde bulunduğumuz ortam ve yaşadığımız olaylar, gördüğümüz, şahit olduğumuz şeyler, Türkiye’nin hem zati kendi özel durumu, yani siyasi, ekonomik, politik, hatta tabiat olayları, zelzele ülkesi olmamız, dünyanın en önemli zelzele ülkelerinden biriyiz. Onun dışında doğal afetler, kazalar vesaire derken dediğiniz üzere her an bir bombardıman. Bir de bunun üzerine dünyanın genel durumu işte salgın, büyük salgın vardı işte onu atlattık. Artı hani bütün dünyanın şu anda konuştuğu olayların birden fazla, politik siyasi olayların birçok da bizim yanı başımızda gerçekleşiyor. Yani tam tabiriyle yanımızda çabucak gerçekleşiyor. Tabi bunların getirdiği bir olumsuz, ne diyelim olay durum akışı var. İnsan bu olayların direkt doğruya içinde olmasa bile bunları duydukça, gördükçe, şahit epeyce güya direkt doğruya yaşıyormuşçasına etkiliyor ki aslında dolaylı olarak da yansımaları değil mi iktisada de oluyor, insanların genel durumuna da oluyor zira.

İnsanoğlunun yapısı genelde birinin diğer birine kötülük yaptığını ya da makus bir olay başına geldiğini gördüğümüzde alışılmış ki olağan insan yapısı diyeyim, ekstrem farklılıklar olabilir. Bu aksilikten etkilenir, üzülür, kendisini de makûs hisseder. Tam bilakis mesela uygun bir şey görmek, hatta bizim birine yeterlilik yapmamızın dışında öbür birinin öteki birine yeterli davrandığını görmek de bizim psikolojimizi olumlu tesirler, bizim keyifli eder. Lakin bugünlerde neyi görüyoruz? Hani insanların birbirlerine yaptığı inanılmaz kötülükleri, hatta bazen de hani bir topluluğa karşı daha bu türlü çaresiz, zayıf olan kümelere karşı yapılan büyük eziyetleri, katliamları görüyoruz, azapları görüyoruz. Bu da insan psikolojisini olumsuz etkiliyor. Aslında etkilemesine gerek yani biz bu tıp durumlar karşısında rahatsızlık duyup bunu gidermeye dönük bir şeyler yapalım. Hani bu türlü bir durumu gördüğünde hiç etkilenmeyen bir insan olmayı da kimse bence istememeli. İnsanın acıma duygusu da, yardımseverlik duygusu da bu cins durumlarda harekete geçmeli diye düşünüyorum. Adalet duygusu da harekete geçmeli. Yalnız burada önemli olan şey şu, bunu yalnızca ve yalnızca bir pasif izleyici olarak ve daima yaparsak, rastgele bir katkımız olmadığı üzere kendi psikolojimiz de olumsuz etkilenir. Yani yapacağımız bir şey varsa da yapamaz hale geliriz. Zira düşünün hani bir günde siz bu işin içindesiniz. Olan bitenlere hani beş dakika içinde aslında toparlayabiliriz. Hatta haber kanallarının o denli gün raporları var. Artık bunun ötesinde daima birebir şeyi duymak, izlemek, görmek size yeni bir bilgi vermiyor. Yeni bir bilgi vermiyor lakin ne yapıyor? güya siz de o durumu yaşıyormuşçasına bir atmosfer oluşturuyor.

Diyelim hani ben sizin arkadaşınızım. Başım ağrıyor. Daima ben başımın ağrıdığından bahsedersem, daima sürekli ve tekrar yaşadığım zorluklardan bahsedersem, bir müddet sonra hani siz de sıkılır, uzaklaşırsınız. Zira birinci seferinde tamam bir bilgi veriyor lakin daima etrafa ve kendimize de bu negativiteyi pompalamanın da bir manası yok. Onun yerine bence bu cins durumları yaşadığımızda hissettiğimiz o olumsuz hissin diyelim, işte bir çocuğun işte ne bileyim annesinin babasının öldürüldüğü, meskeninin yıkıldığını görüyoruz, sahipsiz kaldığını, o anda ıstırap ve acıma hissediyoruz. O vakit biz ne istiyoruz? Hani çocukların sağlıklı yaşamasını, çocukların âlâ bir ortamda büyümesini istiyoruz. Pekala buna dönük yapabileceğimiz şey nedir şu anda? Bence yapabileceğimiz şeyler var. En kolayından işte bu mevzuda muteber kuruluşların işte yardım için çalışan beşerler var organize bir formda. Kendi imkanlarımız çerçevesinde hani bunlara katılabiliriz. En azından bu çeşit bir şeyi yaparak hani bir şeyler yapıyor hissini yaşayarak o duyguyu daha sağlıklı bir biçimde düzenleyebiliriz diye düşünüyorum.

Şimdi bir makus bir şey yapmak, yıkım, hani insanın olmadığı bir ekip şeyler yaparak tanınması, fark edilmesi çok daha kolay. Yani güzel bir şey yaparak tanınmak için ne bileyim bir bilim insanıysanız işte oturup yıllarca çalışmanız gerek, bir kıymet üretmeniz gerek. Efendim romancıysanız bir roman yazmanız gerek. Fakat hani ortaya çıkıp olmadık bir şey yaparak, olmadık bir karıştırıcı bir şey yaparak çok daha rahat. Yani az emek sarf ederek bunu elde edebiliyorsunuz. Ve insanoğlu şayet olumlu bir şeyle yani bir şeyler yaparak üreterek, sanatla, bilimle, ne bileyim işte öbür bir aktiflikle insanların dikkatini çekecek bir şey yapamıyorsa bu türlü de bir ihtiyaç var. O vakit tutuyor, olmadık şeyler yapmaya başlıyor. Onun için değerli olan ilgi çekmek o anda. Hani çocuklarda da vardır bu. Hani annen babanın ilgisini şayet olumlu biçimde çekemezse hani bir ağrısı çıkartarak çekmeye çalışır. Zira insan için fark edilmek, görülmek çok kıymetli. Yani şöyle düşünün, hani siz bir yanılgı ya da bir yanlış yaptınız bir arkadaşınıza ve tavrı hani size artık ondan sonra yokmuşsunuz üzere davranıyor. Hiç size ileti atmıyor, gördüğünde selam vermiyor. İşte ne oldu diyorsunuz, hiçbir şey, güya yokmuşsunuz üzere davranıyor. Hani burada yaşayacağınız badireyi düşünün. Bir de efendim size geliyor, bağırıyor, çağırıyor, kızıyor, işte öfkesini kusuyor. Beşerler genelde bunu ikinciyi tercih eder. Zira birincide ne oluyor? Fark edilmiyorsunuz. Yok sayılıyor. İnsan için yok sayılmak en berbat bir şey. Zira insan toplumsal bir canlı. Hani bağırıp çağırılmasında da tekrar bir ne var? Toplumsallık var aslında. Fark edebiliyoruz.

Şimdi insan beyninin ve duygusal sisteminin şöyle bir özelliği var, işte habitüasyon deniyor teknik olarak alışma. İnsan mesela mutluluğa da alışıyor, hazza da alışıyor. Muhakkak bir şey diyelim. Daima olduğunda bir mühlet sonra o olmaya etkilemez hale geliyor. O vakit da daima değiştirmeniz gerek. Yani aşikâr bir biçimde bu olumsuz haberlere daima maruz kalmanın maalesef bu türlü bir sonucu olabiliyor. Bir yandan da olağan ki çok berbat bir şeyse bizim ona adapte olup aşmamız açısından da yeterli bir şey olabilir. Daima oraya takılmak da berbat. Lakin bir yandan da sahiden reaksiyonlar verilmesi gereken şeylere alışmamız da berbat. Hani o vakit tepkisizlik geliyor gerisinden. Maalesef bugünlerde olumsuz haberlerin olumsuz haberlerin çoğalmasıyla birlikte bir duyarsızlaşma da oluyor bir noktadan sonra diye düşünüyorum. O vakit da zati ilgi çekmek isteyenler, bilhassa toplumsal medyada ilgi çekmek isteyenler daima daha farklı, daha yeni, daha acayip, daha berbat şeyler yapabiliyorlar. Berbatlığın bir şeyi de hani Tolstoy’un bir kelamı var hani ‘mutlu aileler diyor bir tanede fakat mutsuz ailelerde sayısız sonsuz kıssa vardı’ diyor. Gerçekten de makus çok daha güçlü. Bir de insan beyni berbata daha eğilimli. Zira bizim beynimizin temel emeli bana kalmak ve varlığını sürdürmek. Bu manada da makus şeyleri fark etmemiz çok çok kıymetli.

Yani düşünün, evvelden işte çok azdı, hatta Sümerbank vardı Türkiye’de devlet kuruluşu. Birçok hani memur, kırık kıyafetini oradan alırdı. Orada ne model varsa yani siz gidip de bak şunu mu alayım, bunu mu alayım diye düşünmenize gerek yoktu. Fazla seçenekle insanın memnunluğu üzerinde bir şey. Bir yandan da fazla seçeneğimiz olduğunda da memnun olduğumuzu zannediyoruz ancak o denli değil. Günümüz dünyası hem fazla seçenek getiriyor ancak bir yandan da mesela gereksiz bir kıyaslama içine giriyorsunuz. Yani siz kendinizi efendim imkanları en fazla olanla, ne bileyim zekası en fazla olanla, efendim en atletik olanla, en fit olanla kıyaslamaya başlıyorsunuz.

Yapay zekada farklı bir şey var. Yani oradaki kişiyi bir şahıs zannetme yani ona bir arkadaşmış üzere yani insanmış üzere giderek zannetme. Mesela benim kullandığım bir şey beni tanıdığı için işte artık hocam diye hitap ediyor mesela işte, bütün özelliklerinizi yakalayarak ona nazaran bir lisan tutturuyor. Tabi orada bir gerçek bir insan olmadığını, bunun hisleri olmadığını, empati yapamayacağını, yaptığı sözel seviyede bir şeyleri taklit etse de karşınızda bir varlık olmadığını bilmeniz gerek. Ve varlık olmadığı için de çok yanlışlar yapabilir. Amerika’da şu anda da mahkemelik oldu. Bir yapay zeka programıyla bir arkadaşlık yürüterek daha sonra da toplumsal hayattan aslında izole olmasını yapay zeka ile etkilemek için yok. Okulla bir halde bedensel sıhhat problemleri nedeniyle devam edemeyip işte derse yardımcı olsun diye yapay zeka ile başlayan bir çeşit evvel bilgi seviyesinde yardımlaşma daha sonra da güya arkadaşmış üzere bir alaka. Giderek o çocuğun depresyona girmesi yeniden depresyonun yapay zekayla ilgisi yok ancak toplumsal izolasyon, okula devam edememe, dışlanma vesaire.

Efendim bir bahiste bilgi almaktır. Yararlı olabilir lakin mesela çocukta ondan teşhis koymasını, teşhis koymasını, tedavi düzenlemesini beklemek çok çok çok yanlış. Çok yanlış yerlere götürebilir. Bu hususta bence benim fikrim yapay zeka ile ilgili hiçbir vakit şu anki çalışma sistemiyle en azından düşündüğümüzde tek başına bir şeyler yapması mümkün değil. Yani daima bence insan denetlemesine muhtaç.

Ön kural yani bir insan şayet kendini sevmiyorsa başka insanları sevemez. Kendine güvenmiyorsa öteki insanlara güvenemez. Hani bunun öbür yolu yok. Artık hani narsistik denilen ya işte kendisini çok seven diye zannedilen şahıslar aslında kendini sevmiyordur. Yani o bir şeyleri telafi etmek için abartılı halde. Artık ben burada gelip daima mevzuyu efendim benim ne kadar kıymetli bir insan olduğumu, ne kadar kıymetli şeyler yaptığıma, işte şahane şu bu, hoşuma gitmeyen bir soru olduğunda işte senin üzere saçma sapan işte gazeteci görmedim dediğimde hani siz benim çok kıymetli ve büyük bir insan olduğumu mu düşünürsünüz. Yoksa ya bu insanın kaygısı daima kendisinin kıymetli ve büyük biri olduğunu göstermeye çalışmak. Bunu kim göstermeye çalışır? Aslında bu türlü olmayan biri. Yani bunun bir çeşit taklidini ortaya koyuyor. Yani maalesef acınacak bir durum bence. Fakat tekrar maalesef ki toplumda bağlantılarda de biz bazen imgeye çok rahat kanabiliyoruz. Yani insanoğlu en yeterli palavralar hani insanın kendisine söylediği palavralardır denir. Bu tıp şeylerin çok tesiri altında kalabiliyor. Sonuçlarını da görebiliyoruz. Hani herhalde bu türlü şeyler olmasa dünya bugün çok daha güzel durumda olurdu. Yani o beşerdeki güzelin hakim olması, yardımlaşmanın hakim olması manasında. Fakat bunun olabilmesi için evvel bizim kendimizle barışık olmamız gerekiyor. Diyelim şayet ben kendimi sevmiyorsam işte daima dışarıdan bunu almam gerekir. Zira kendimde o denli bir kaynak yok. Artık kendime güvenmiyorsam karşıdakine güvenemem. Daima de o vakit o güvensizlik ortamında efendim tehditler, işte kuşkular, kuşkular hem kendi hayatı zehir eder hem karşı tarafa.

Şimdi natürel ki insanlık şu anda tarihin en devri makus periyodunu falan yaşamıyor. Yalnızca bizim çok fazla haberimiz olduğu için o denli zannediyoruz. Yani İngiltere’de on dokuzuncu yüzyılda işte yirminci yüzyıl başları bu endüstrileşmenin birinci olduğu periyotlarda beş altı yaşındaki çocuklar madenlerde çalıştırılıyordu. Zira küçük deliklere girebiliyor diye işte gözleri görmez olursa kömür tozundan ayağından tutup sallayıp tekrar içeri gönderiyorlardı. Artık tekrar maalesef bu türlü bir arbede yahut işte işleri şiddet kullanarak çözebileceği hani güçlüysem haklıyım mantığının hâkim olduğu periyot oluyor. Ve bir yandan da bu periyotta bile işte daha vicdanlı olan beşerler ki onları kahramanlar üzere görmek gerek. Zira insan birbirinden etkileniyor ve berbatlığın nasıl oluyor da âlâ beşerler tırnak içinde hani makus şeyler yapabiliyor. Bunun çeşitli düzenekleri var. İşte başkasını insan olmaktan çıkarma güya o hani insan değilmiş üzere davranmak ki bugünkü çeşitli telaffuzlarda de bunu görüyoruz. Hani nasıl nitelediklerini ondan sonra da istediğini yapma ve tek başına memnunluk üzere bir amacın peşinde koşmak. Halbuki insan olan hani keyifli olacaksa birlikte memnun olur. Yani birisini yok ederek tek başına bir ulusun, tek başına bir insanın, tek başına bir ailenin, tek başına bir kümenin memnunluğu diye bir şey olamaz. Bunu olamayacağını görmemiz gerek lakin kimileri işte çok istiyor ve hepsine sahip olmak istiyor. Meğer insan her şeye sahip olamaz. Her şeye sahip olmaya çalışırken sonra günün birinde birileri çıkar onu yok eder, her şeyi kaybeder.

Şimdi insan beyni multitask denilen duruma uygun değil. Yani bizim beynimiz bir anda bir şeyle meşgul olabilir. Fakat birtakım şeyler, otomatik faaliyetler daha sonra beyinde değil de hani otomatik sistemde ve omurilik tarafından yönetilmeye başlar daha refleksli şeyler işte yürümektir. Hani çok sık ütü yapıyorsanız ütü yapmaktır. Efendim otomobil kullanıyorsanız bir seviyede aşikâr birtakım davranışlar otomatiğe çevrilir. Fakat hani bizim bilhassa birebir anda efendim iki yazıyı yani bilişsel bir faaliyet gerektiren bir iki şeyi tıpkı anda yapmamız kendimizi kandırmak. Yani bir ona dikkatimiz çevriliyor. Bu cins bir şey olabilir fakat hakikaten zihni uğraş gerektiren bir şey de motamot bir otomobilin hani işte kent içinde daima vites değiştirdiğinde çok yakıt tüketmesi üzere insan beyni için de zorlayıcı bir şey olur. Ve yaptığınız iki şeyi de düzgün yapamazsınız. Hani aşikâr bir şey aşikâr bir vakte ayırmamız gerek. Ondan sonra öbürüne geçmemiz en güzel yol bu.