Karanlık tasarım: Kullanıcılar nasıl tuzağa düşürülüyor?

Facebook, TikTok ya da Instagram üzere toplumsal medya platformlarında önümüze hangi içeriklerin çıkacağı biz kullanıcıların ne kadar elinde? Yoksa bu platformlar, daha fazla bilgi toplayabilmek ve toplumsal medyada daha fazla müddet geçirmemizi sağlamak için bizi şuurlu olarak şahsileştirilmiş algoritmalara mı yönlendiriyor?

İrlanda medya denetleme kurumunun Facebook ve Instagram’ın çatı şirketi Meta hakkında başlattığı son soruşturmanın merkezinde bu iki soru yer alıyor.

Kurum, Facebook ve Instagram’ın teklif ve yönlendirme sistemlerinin Avrupa Birliği (AB) Dijital Hizmetler Yasası’nı ihlal edip etmediğini inceliyor. Kelam konusu yasa, AB vatandaşlarını internetteki haksız uygulamalara karşı muhafazayı amaçlıyor.

Buna nazaran kullanıcıların toplumsal medya algoritmalarını istedikleri vakit anlayabilmeleri ve değiştirebilmeleri gerekiyor. Lakin Meta’nın bu yasal kısıtlamayı aşmak ve kullanıcıların bu seçeneklere ulaşmasını zorlaştırmak için “Dark Pattern” olarak isimlendirilen “karanlık tasarımlar” kullanıp kullanmadığını araştırılıyor.

Yasa ihlalinin doğrulanması halinde Meta’ya global yıllık cirosunun yüzde altısına kadar para cezası verilebilecek. Bu da Meta için yaklaşık 20 milyar euro manasına geliyor.

Karanlık dizaynlar nasıl çalışıyor?

Karanlık dizaynlar, kullanıcıları aslında istemedikleri ya da çıkarlarına olmayan bir şeyi yapmaya yönlendirmek için kullanılan özel internet tasarım hileleri olarak tanımlanıyor.

Bu yollar, kullanıcıların rahatına düşkünlüğünden, vakit baskısından ya da “Fomo” olarak isimlendirilen “bir şeyi kaçırma korkusundan” yararlanıyor. Gaye, kullanıcıları alışveriş yapmaya, abonelik satın almaya ya da ferdî datalarını paylaşmaya yönlendirmek.

İrlanda medya denetleme kurumu, şu anda Meta’nın kişiselleştirilmiş akış ile sadece kronolojik akış ortasında geçiş yapma seçeneğini kasıtlı olarak karmaşık alt menülere gizleyip gizlemediğini inceliyor.

Ayrıca şirketin, uygulama kapatıldıktan sonra yapılan ayarları otomatik olarak sıfırlayıp sıfırlamadığı da araştırılıyor. Böylelikle kullanıcıların, yalnızca uğraşmamak için şahsileştirilmiş akışı kabul etmeye zorlandığı kuşkusu bulunuyor. 

Başka hangi örnekler var?

Meta, bu çeşit metotları kullandığından kuşku edilen tek internet şirketi değil. Bu çeşit kullanıcıyı aldatan arayüz dizaynları toplumsal medya platformlarında, internet mağazalarında, taşınabilir oyunlarda ve öbür uygulamalarda da bulunuyor.

Hemen çabucak herkes bu prosedürlerden en az biriyle karşılaşmış durumda.

– Confirmshaming (utandırarak yönlendirme): Örneğin şahsileştirilmiş reklamlar için data takibine müsaade verilmesi istenirken iki seçenek sunuluyor. Onay butonu büyük ve renkli hazırlanırken reddetme butonu küçük ve gri oluyor. Üstelik birden fazla vakit manipülatif tabirler kullanılıyor. “Hayır, alakasız reklamlar görmeye devam etmek istiyorum” üzere. Böylelikle kullanıcı, reddetme seçeneğini tercih ettiği için kendini makus hissetmeye yönlendiriliyor.

– Bilinmeyen “hayır” butonları: Birden fazla vakit direkt bir “Evet” butonu bulunurken öbür seçenek “Daha fazla seçenek” temasına yönlendiriyor. Kullanıcı “Hayır” seçeneğine ulaşmak için çok sayıda alt menü ortasında dolaşmak zorunda kalıyor. Birtakım durumlarda kutucuklar evvelce işaretlenmiş oluyor ve kullanıcıların bunları ayrıyeten kaldırması gerekiyor.

– Yapay vakit baskısı: Bu prosedür bilhassa internet mağazalarında kullanılıyor. Örneğin yanıp sönen geri sayım sayaçları ya da “Stokta son 1 ürün!” veya “Şu anda X kişi bunu inceliyor” gibi ihtarlar gösteriliyor. Böylelikle kullanıcılar gerilime sokularak süratli ve düşünmeden alışveriş yapmaları hedefleniyor.

– Nagging (sürekli rahatsız etme): Kullanıcılar makul bir süreci yapmaya daima teşvik ediliyor. Buna “dırdır etme, başının etini yeme, daima ratsız etme” üzere manaları olan “nagging” deniyor. Maksat, kişinin sadece rahatsız edici ikazlardan kurtulmak için sonunda kabul etmesi. Örneğin çok basamaklı seyahat rezervasyonlarında her sayfada ek fiyat karşılığında seyahat sigortası ya da koltuk seçimi teklifleri tekrar tekrar sunulabiliyor.

– Hisse or Okay (öde ya da onayla) modeli: Bu modelde kullanıcılar ya reklamsız kullanım için ödeme yapmak ya da şahsileştirilmiş reklam gayesiyle datalarının işlenmesine müsaade vermek zorunda bırakılıyor. Tüketici örgütleri, bunun kullanıcıya gerçek manada eşit bir seçim hakkı tanımadığını ve insanları fiilen data paylaşımına zorladığını savunuyor. 

– Hamamböceği moteli: Bir hizmete kaydolmak ya da abonelik başlatmak tek tuşla kolaylıkla yapılabiliyor. Fakat iptal süreci son derece karmaşık hale getiriliyor. Çıkış seçenekleri derin alt menülere gizlenebiliyor ya da yazılı dilekçe ya da telefon görüşmesi koşul koşulabiliyor. Kavram, hamamböceklerinin girebildiği lakin çıkamadığı bir ABD tipi  bir tuzaktan geliyor. 

– Fiyatsız deneme abonelikleri: Mühlet bitmeden iptal edilmediğinde otomatik olarak fiyatlı aboneliğe dönüşen fiyatsız deneme üyelikleri de bu sistemler ortasında sayılıyor. Devam edildiğinde ne kadar fiyat alınacağı ise birçok vakit çok bilinmeyen biçimde gösteriliyor.

Kullanıcılar kendilerini nasıl koruyabilir?

Avrupa Birliği, Dijital Hizmetler Yasası ile platform işletmecilerine bu tıp uygulamaları aslında yasakladı.

Kullanıcıların bir internet sitesinin tasarımı aracılığıyla aldatılmasına, manipüle edilmesine ya da özgür karar vermesinin engellenmesine izin verilmiyor.

Ancak bu karanlık dizaynlar birden fazla vakit hukuki gri bölgede yer alıyor. Hangi dizaynın tam olarak “manipülatif” sayılacağına ait net ve ortak bir türel tarif bulunmuyor. Birçok internet sitesi ruhsal düzenekler kullanıyor. Bunlar etik açıdan tartışmalı olsa da direkt yasa dışı sayılmıyor. Bu nedenle uzmanlara nazaran kullanıcıların bilinçlendirilmesi hâlâ en tesirli korunma prosedürü.

İnternette sayısız karanlık tasarım örneği bulunuyor. Tüketici müdafaa kuruluşlarından akademik araştırma projelerine kadar pek çok platform, bu usulleri ve ardındaki düzenekleri kamuoyuna açıklıyor.

Almanya Tüketici Merkezleri Federasyonu da internet kullanıcılarına dikkatli davranmalarını, hazır sunulan butonlara süratlice tıklamamalarını ve kutucuklarla alışveriş sepetlerini dikkatlice denetim etmelerini tavsiye ediyor.

Ayrıca kullanıcıların tez alışveriş kararlarına sürüklenmemesi ve internet sitelerinin kendilerinde suçluluk duygusu yaratmasına müsaade vermemesi gerektiği belirtiliyor.