Avrupa neden öbür kıtalardan daha süratli ısınıyor?

Batı Avrupa’nın büyük kısmı, ağır bir ilkbahar sıcak hava dalgasınınetkisi altında. İngiltere ve İrlanda’dan başlayıp Almanya ve Fransa üzerinden İspanya ve İtalya’ya kadar uzanan geniş bir bölgede mevsim normallerinin çok üzerinde sıcaklıklargörülüyor.

Mevsim dışı bu sıcaklıkların nedeni “ısı kubbesi” olarak isimlendirilen hava olayı. Kuzey Afrika kaynaklı olan, güçlü ve yavaş hareket eden yüksek basınç sistemi, sıcak havayı Avrupa üzerinde adeta kaynayan bir tencerenin kapağı gibi hapsediyor. Avrupa Birliği (AB) Copernicus İklim Değişikliği Servisi’ne nazaran, son 25 yılda bu çeşit hava sistemleri Avrupa’da daha sık görülmeye başladı. Bu durum da sıcak hava dalgalarının daha sık ve daha şiddetli yaşanmasına yol açıyor.

Londra Imperial College’da iklim bilimi profesörü olan Friederike Otto ise “Bu ölçekteki sıcaklıklar geçmişte yazın en sıcak devirlerinde bile istisnai kabul edilirdi” dedi. Otto, “Bu rekor sıcaklıklarda iklim değişikliğininizleri açıkça görülüyor” diyor.

Avrupa iki kat daha süratli ısınıyor

Son sıcak hava dalgasının fosil yakıt kaynaklı sera gazı tesiriyle ne ölçüde güçlendiğini söylemek için şimdi erken.

Ancak Otto’nun kurucuları ortasında yer aldığı ve İngiltere merkezli iklim bilimcilerin oluşturduğu Dünya Hava Olayları (World Weather Attribution – WWA) teşebbüsünün, 2003 yılından bu yana Avrupa’da yaşanan çok sayıda sıcak hava dalgası üzerine yaptığı tahliller, bu çok hava olaylarının insan kaynaklı iklim değişikliği nedeniyle çok daha mümkün ve daha şiddetli hale geldiğini ortaya koydu.

Nisan ayında yayımlanan Avrupa İklim Durumu raporuna nazaran, kıtanın en az yüzde 95’i 2025 yılında ortalamanın üzerinde sıcaklıklar yaşadı. 30 derecenin üzerindeki sıcak hava dalgaları Kuzey Kutup Dairesi’ne kadar ulaştı. Deniz yüzeyi sıcaklıkları ise şimdiye kadarki en yüksek düzeye çıktı.

Raporun hazırlanmasına katkı sunan kuruluşlardan Avrupa Orta Vadeli Hava Kestirimleri Merkezi’nin yöneticilerinden Florian Pappenberger, “Avrupa en süratli ısınan kıta ve bunun tesirleri şimdiden çok ağır hissediliyor” saptamasını yapıyor.

Avrupa, global ortalamanın yaklaşık iki katı süratle ısınıyor. Kıtadaki ortalama sıcaklık, 19’uncu yüzyılın sonlarındaki sanayi öncesi periyoda kıyasla 2,5 derece arttı. Dünya genelindeki ortalama artış ise 1,4 derece olarak ölçüldü.

Sıcaklık neden artıyor?

Bu hızlanmış ısınmanın nedenlerinden biri, coğrafik pozisyon. Avrupa, dünyada kendisinden daha süratli ısınan tek bölge olan Arktik ile kontaklı.

Copernicus datalarına nazaran, Kuzey Kutbu etrafındaki ortalama sıcaklık artışı şimdiden 3,3 dereceyi aştı. Bunun nedenlerinden biri, buzların erimesiyle ortaya çıkan koyu renkli okyanus yüzeylerinin güneş ışığını yansıtmak yerine emmesi.

“Albedo etkisi” olarak bilinen bu süreç Avrupa’da da görülüyor. Alplerin yüksek kesitleri üzere geçmişte yıl boyunca ya da yaz sonuna kadar karla kaplı kalan bölgeler artık giderek daha uzun mühlet karsız kalıyor. Koyu renkli tabanlar güneş ışınlarını uzaya daha az yansıttığı için ısınma hızlanıyor.

Değişen rüzgârlar hava tertiplerini etkiliyor

Bilim insanları Avrupa’daki ısınmayı, batıdan Avrupa’ya gerçek uzanan ve “jet akımı” olarak nitelendirilen yüksek irtifadaki rüzgâr değişimleriyle de ilişkilendiriyor. Geçmişte daha istikrarlı olan bu güçlü hava akımları iklim değişikliği nedeniyle bozuldu. Bunun sonucu olarak çok hava olayları daha uzun müddet tesirli olmaya başladı.

Almanya’daki Potsdam İklim Tesirleri Araştırma Enstitüsü’nde misyon yapan Efi Rousi’nin liderliğinde 2022 yılında yapılan araştırma, jet akımının iki kola ayrıldığı devirlerin arttığını ve bunun bilhassa Batı Avrupa’da daha fazla sıcak hava dalgasına yol açtığını ortaya koydu.

Rousi, bu durumu şöyle açıklıyor:

“Normal şartlarda Avrupa’ya Kuzey Atlantik’ten gelen hava sistemleri serinletici tesire neden olur. Lakin jet akımı iki kola ayrıldığında bu sistemler kuzeye yöneliyor ve Batı Avrupa üzerinde kalıcı sıcak hava dalgaları gelişebiliyor.”

Daha pak hava da ısınmayı artırıyor

Paradoksal biçimde, diğer bir etraf problemini çözmeye yönelik uğraşlar da Avrupa’daki ısınmaya katkıda bulunmuş olabilir.

2025 Avrupa İkliminin Durumu raporuna nazaran, 1980’lerden bu yana uygulanan daha sıkı hava kalitesi kuralları, hava kirliliğini azaltırken sıcaklıkların yükselmesine de katkı sağladı.

Temiz hava düzenlemeleri öncesinde araç egzozlarından ve fabrika bacalarından çıkan sülfat ve nitrat parçacıkları güneş ışığını yansıtarak kıtanın serinlemesine yardımcı oluyordu. Bu parçacıklar, sera gazlarının yol açtığı ısınmanın bir kısmını dolaylı olarak dengeliyordu.

Birleşmiş Milletler (BM) Dünya Meteoroloji Örgütü ile İngiltere Meteoroloji Kurumu’nun en son raporuna nazaran, önümüzdeki beş yıl içinde global ortalama sıcaklıkların rekor düzeylere yaklaşması bekleniyor. Raporda, 2031’den evvel dünyanın şimdiye kadarki en sıcak yılını yaşamasının “muhtemel” olduğu belirtiliyor.

Ancak iklim bilimciler bunun emisyon azaltma eforlarından vazgeçilmesi gerektiği manasına gelmediğini vurguluyor. 2000 yılından bu yana yenilenebilir gücün süratle yaygınlaşması, global ısınmayı en berbat senaryolardan uzaklaştırdı. Birleşmiş Milletler de bu ayın başında fosil yakıtlardan “hızlı, adil ve hakkaniyetli bir geçişi” desteklemeyi sürdürme kararı aldı.

BM Genel Sekreteri António Guterres, bu ay yaptığı açıklamada “Önümüzdeki vazife açık” dedi ve sıcaklık artışını sınırlamak için uğraşların sürdürülmesi davetinde bulunarak bunun “herkes için daha inançlı, daha adil ve daha güçlü bir gelecek” inşa etmek açısından gerekli olduğunun altını çizdi.