Yüksek performansın arkasına saklanan sessiz depresyon

Uyarı: Bu makale depresyon ve intihar üzere bahisleri ele almaktadır. İçerik gerilimli yahut duygusal olarak zorlayıcı olabilir. Şayet kendinizi etkilenmiş hissederseniz yahut intihar niyetleriniz varsa, lütfen takviye alın. Almanya’da yaşıyorsanız TelefonSeelsorge’a 244 fiyatsız ve anonim olarak 0800 111 0 111, 0800 111 0 222 yahut 116 123 numaralı telefonlardan ulaşabilirsiniz. Türkiye’de yaşıyorsanız lütfen yakınınızdaki bir sıhhat kuruluşundan yardım istemekten çekinmeyin.

Pazar sabahı. Saat beş ile altı ortasında bir vakitte birdenbire uyanıyorum. Aklıma çabucak yapılması gereken yüzlerce şey üşüşüyor. Bu yüzden yataktan fırlıyorum. Yıllardır bu türlü.

Çamaşırlarla ilgileniyorum, köpeği çıkarıyorum, kahvaltıyı hazırlıyorum. Spor yapıyor, akabinde gelecek haftayı ve ne kadar yorucu geçeceğini düşünüyorum. Yorgunum. Aslında daima yorgunum.

Kısa müddet sonra oğlum banka kartını kaybettiğini söylüyor. Değersiz bir şey. En azından o denli olması gerekir. Fakat içimde bir şeyler kırılıyor. Ağlamayı durduramıyorum ve eşime bu hayattan artık yorulduğumu söylüyorum:

“Ben olmazsam çocuğuma sen bakabilir misin?”

Basit bir tetikleyici. Beni korkutan da tam olarak bu. Lakin intihar fikirleri beni ürkütmüyor. Tam bilakis, içimi sakinleştiriyor. Zira onlar bir tahlil üzere geliyor. Artık keyif vermeyen, ağırlaşan, boş ve tüketici hale gelen bu hayattan çıkış yolu üzere.

Enerjik fakat depresif

Bana iki yıl evvel depresyon teşhisi konuldu. Haftada bir sefer terapiye gidiyorum. Uzun mühlet bunun kâfi olduğunu düşündüm. Sonuçta işe gidebiliyor, ailemle ve konut işleriyle ilgilenebiliyor, toplumsal bağlantılarımı sürdürebiliyordum.

Şimdi ise bir gündüz kliniğinde tedavi görüyorum ve bulaşık makinesini boşaltmanın bile büyük uğraş gerektirdiği beşerlerle birlikteyim. Kimileri bazı günler yataktan çıkamıyor. İşe gitmek ya da spor yapmak ise birçok için uzun vakittir mümkün değil.

Benim problemim bunun tam aksisi. Kendimi ne kadar makûs hissedersem, o kadar süratli hareket ediyor ve günlük hayatın içinde daha da çok koşturuyorum.

Bir yerde “yüksek fonksiyonlu depresyon” kavramını duyuyorum. Depresyona sıklıkla eşlik eden güç ve motivasyon kaybı burada görülmüyor. Bu bireyler dışarıdan üretken ve performans sahibi görünüyor.

Bu kavram, hayatımın nasıl hissettirdiğini tanım ediyor: Verimlilik üzerine kurulmuş bir kâbus üzere. 

“Yüksek fonksiyonlu depresyon” neden resmi bir teşhis olarak kabul edilmiyor?

Hastalıkların memleketler arası sınıflandırma sistemi olan ICD-10’da bu kavram yer almıyor. Yani psikiyatristlerin yahut psikologların koyduğu resmî bir teşhis değil.

Alman Depresyonla Uğraş ve İntiharı Önleme Vakfı’nın başkanı psikiyatrist Ulrich Hegerl’e nazaran depresyon depresyondur:

“Şahsen ‘yüksek fonksiyonlu depresyon’ kavramını çok manalı bulmuyorum. Bu, vakit zaman ortaya çıkan moda tabirlerden biri.”

Hegerl, kimi insanların depresyona karşın uzun mühlet fonksiyonlarını sürdürebilmesini kişilik özellikleriyle açıklıyor:

“Depresyondaki beşerler sağlıklı oldukları periyotlarda de çoklukla diğerleri için efor gösteren, sorumluluk sahibi, kimseyi hayal kırıklığına uğratmak istemeyen şahıslardır. Bu nedenle son güçleriyle de olsa performans göstermeye devam ederler.”

Ancak konuta geldiklerinde büsbütün tükenmiş halde yatağa yığıldıklarını söylüyor. O noktada üretkenlik sona eriyor.

“Enerji tükenmişliği, daima iç gerginlik, suçluluk hisleri, iştah bozuklukları, uyku problemleri ve daima düşünme eğilimi… Depresyonun tüm tipik belirtilerini yüksek fonksiyonlu depresyon yaşayan şahıslarda de görüyoruz.”

Bonn’daki LVR Kliniği Genel Psikiyatri Kısmı Başhekimi, psikiyatri ve psikoterapi uzmanı Daniel Huys da bu kavramı klinik uygulamada kullanmıyor.

Kliniğinde kıymetlendirme hafif, orta ve ağır depresyon seviyelerine nazaran yapılıyor.

Huys, “ICD-10’da yüksek fonksiyonlu depresyon diye bir teşhis yok. Lakin bu, bu türlü bir durumun olmadığı manasına gelmez” diyor.

Ona nazaran, depresyon teşhis ölçütlerini karşılayan lakin buna karşın hayatını sürdürebilen şahıslar klinik ortamda pek görünmeyebilir. Zira kliniğe daha çok günlük ömrün gereklerini artık yerine getiremeyen ve çöken beşerler geliyor.

Başarı ve performansın ardına gizlenen depresyon

Sorun da tam burada başlıyor.

Florida’nın Tampa kentindeki ruh sıhhati klinikleri ağı Rogers Behavioral Health’te misyon yapan psikolog Adrianne McCullars’a göre en büyük yanlış manaya şu:

“Bir kişinin yaşadığı acı, dışarıdan başarılı ya da üretken görünmesi nedeniyle birçok vakit küçümseniyor.”

McCullars, “yüksek fonksiyonlu depresyon” kavramının birden fazla vakit gözden kaçan bu durumu görünür kılmaya yardımcı olabileceğini düşünüyor.

Üstelik bu durum birden fazla vakit bireyler tarafından da fark edilmiyor.

Birçok kişi şöyle düşünüyor:

“Hâlâ yataktan kalkabiliyor ve sorumluluklarımı yerine getirebiliyorsam, durum o kadar makus olamaz.”

Oysa bu tehlikeli bir niyet. Zira Almanya’da intiharların en yaygın nedeni depresyon.

McCullars ayrıyeten yüksek fonksiyonlu depresyonun kesinlikle daha hafif bir depresyon tipi olduğu görüşüne de katılmıyor:

“Bazı beşerler depresif belirtiler yaşarken daha fazla çalışıyor ve çok üretken hale geliyor. Bu, belirtilerle başa çıkma yollarından biri olabilir.”

Depresyona karşın üretkenlik: Performans bir tahlil olarak görülürse

Ben de bunu bu türlü yaşadım.

Ne kadar süratli hareket edersem yapılacaklar listesinin o kadar kısalacağını ve bunalmışlık hissimin azalacağını düşündüm.

Sürekli hareket halinde olursam tükenmişlik hissi lakin akşam yatarken bana yetişebilirdi.

Yeterince başarılı olursam aileme, iş arkadaşlarıma ve dostlarıma karşı daima hissettiğim suçluluk hissini denetim altında tutabileceğime inandım.

Köln’de kendi muayenehanesinde çalışan ruhsal psikoterapist Daniel Wagner’e nazaran toplum tarafından övülen bu daima çalışma ve performans hali aslında bir kaçış biçimi olabilir.

Wagner, depresyonun ağır yükü yüksek performansın gerisine gizleniyorsa bunun birden fazla vakit sessizlikten ve yalnız kalmaktan kaçınma uğraşıyla ilgili olduğunu söylüyor:

“Çünkü sessizlik anlarında, katlanması güç bir ruh hali görünür hale geliyor.”

Depresyonda farkındalık: Şuurlu olmak nasıl yardımcı oluyor?

Wagner’e nazaran bu cins bireylerle yapılan terapilerde emel, kişinin hislerini hissedebilmesini sağlamak ve dinlenmeye müsaade vermesine yardımcı olmak.

Bu nedenle farkındalık antrenmanları değerli bir yer tutuyor.

Psikoterapist buna “planlı biçimde hiçbir şey yapmamak” diyor.

Bunlar nefes idmanları ya da yönlendirmeli meditasyonlar olabiliyor. Gaye bir şeyi değiştirmek değil; yalnızca anda kalmak ve gözlemlemek.

Wagner, bu dinlenme periyotlarını danışanlarının günlük programına şuurlu biçimde yerleştirdiğini anlatıyor.

Klinikteki psikologlar da benim için emsal bir sistem uyguladı.

Bana her günümü planlamam için haftalık bir program verildi.

İş, mesken işleri, spor ve bana güzel gelen, keyif aldığım faaliyetler…

Benim için hâlâ en sıkıntı kısım sonuncusu.

Çünkü sessizlikte zihnim daha yüksek sesle konuşuyor, hislerim daha rahatsız edici hale geliyor.

İçimden yine koşmaya başlamak geliyor.

Kendimle yüzleşme sorumluluğundan kaçmak istiyorum.

Oysa bunun manası şu: Durmak, dayanmak ve hiçbir şey yapmamak!