Süveyş ve Panama’da geçiş fiyatı var, Hürmüz’de neden yok?

İran rejimi, Tahran’ın Hürmüz Boğazı’ndan “güvenli geçiş” karşılığında gemi başına 2 milyon dolara kadar fiyat almaya başladığına dair haberlerin akabinde global güç güvenliğini tehdit ve şantajla suçlanıyor. İran hükümeti, bu fiyatları ülkeye yönelik ABD-İsrail ortak hücumları sonucu oluşan ziyanlar için savaş tazminatı olarak ve “seyrüsefer hizmetleri”, çevresel muhafaza ve artırılmış güvenlik için bir ödeme biçiminde gerekçelendirdi.

İran ile Umman ortasında yer alan Hürmüz Boğazı, dünyanın en kritik güç koridoru pozisyonunda. İran savaşından evvel, dünya genelinde tüketilen petrol ve gazın beşte biri buradan taşınıyordu.

Tahran, gemilerin boğazdan geçmeden evvel müsaade almasını zarurî kılacak formda Umman ile ortak bir protokol hazırladığını da açıkladı.

Ne var ki kimi Asyalı denizcilik şirketleri ve küçük operatörler sessizce ödeme yapmış olsa da büyük global aktörler bu fiyatı ödemeyi reddediyor. Savaş Çalışmaları Enstitüsü (ISW) isimli fikir kuruluşu ise bu fiyatları bir “haraç sistemi” olarak nitelendirdi.

Reuters’ın bir ABD Dışişleri Bakanlığı yetkilisine dayandırdığı haberine nazaran, ABD ve ve Çin, bu fiyata karşı ortak bir tavır benimsenmesi konusunda anlaşırken Körfez ülkeleri de bu adımı reddetti.

Denizcilik uzmanları, Süveyş Kanalı ve Panama Kanalı üzere öbür hayati boğazların da geçiş fiyatı talep etmesine karşın İran’ın Hürmüz Boğazı için emsal fiyatlar talep edememesine dair geçerli nedenler olduğunu vurguluyor.

Kanallar için ne üzere düzenlemeler var?

Uluslararası Deniz Hukuku’na nazaran gemi trafiği için kullanılan doğal boğazlar, global ticareti ve seyrüsefer özgürlüğünü korumak maksadıyla tasarlanmış özel bir düzenlemeler dizisiyle yönetilmekte.

Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Kontratı (BMDHS), tüm ülkelerin gemilerine ve uçaklarına açık denizlerin iki kısmını birbirine bağlayan memleketler arası boğazlardan “transit geçiş” (geçiş serbestisi) hakkı tanır.

Transit geçişten yararlanabilmek için bir geminin, boğazdan gecikmeksizin ve acil durumlar dışında demirlemeden geçmesi gerekir.

Sözleşmenin kurallarına nazaran, bu geçişler kıyı devleti tarafından engellenmeden gerçekleşmelidir.

Kıyı devletleri sadece hudutlu hizmet fiyatları talep edebilir; bunlara kılavuzluk (pilotaj) ve römorkaj hizmetleri dahildir.

Kanal işletmecileri neden fiyat talep edebiliyor?

Süveyş ve Panama üzere kanallar, hükümran devletlerin sahip olduğu ve yüksek mailyetlerle inşa edilen ve bakımı yapılan insan üretimi kanallar. Mısır, 193 kilometrelik Süveyş Kanalı’nı kullanan gemilerden aldığı fiyatlarla yılda yaklaşık 4 milyar dolar gelir elde etmektedir.

Dönemin büyük güçleri tarafından imzalanan 1888 tarihli İstanbul Mukavelesi, Mısır hükümetinin bakım, işletme ve modernizasyon masraflarını karşılamak maksadıyla geçiş fiyatı almasına açıkça müsaade vermekte.

Diğer yandan, Panama ismine ABD tarafından inşa edilen kanalı işleten Panama Kanalı Otoritesi de farklı muahedeler kapsamında fiyat talep edebilmekte.

1914’te Atlas ve Pasifik Okyanusları’nı birbirine bağlamak için tamamlanan Panama Kanalı, tortu birikimi ve heyelanlarla çaba için daima tarama üzere büyük çaplı ve daimi bir bakım gerektiriyor.

Ne var ki, her iki kanal işletmecisi de ekseriyetle, İran’ın talep ettiği bildirilen fiyatların yarısından daha azını alıyor.

İstisnalar var mı?

Geçişler için fiyat talep etmeye imkan sağlayan birtakım gri alanlar da yok değil. Bu durum, kimi vakit boğazlar hatta bazen de okyanus rotaları için bile geçerli olabiliyor.

Örneğin Rusya, ülkenin kuzey kıyısı boyunca uzanan Kuzey Deniz Rotası üzerinde buz kırıcı eşlik hizmeti, kılavuzluk ve çeşitli hizmet tarifeleri için fiyat alıyor.

Avrupa ile Asya ortasında Süveyş Kanalı’na kıyasla çok daha kısa bir rota olan bu rota, Barents Denizi ve Bering Boğazı üzerinden Atlantik Okyanusu’nu Pasifik Okyanusu’na bağlayan Arktik Okyanusu’ndan geçiyor.

Söz konusu güzergah, buzların eridiği yaz aylarında daha çok kullanılıyor ve sıklıkla Rusya, Çin ve Güney Kore’ye ilişkin gemiler tarafından tercih ediliyor.

Moskova, bu güzergahın geniş kısımlarını BMDHS’nin 234. unsuru kapsamında iç sular yahut buzla kaplı alanlar olarak pahalandırıyor.

Kanada’nın da, Atlas ve Pasifik okyanuslarını Kanada Arktik Takımadaları üzerinden bağlayan Kuzeybatı Geçidi üzerinde misal egemenlik tezleri bulunuyor. Ottawa hükümeti vakit zaman bu rotadan geçişler için fiyat almayı gündeme getirse de, ABD bu teşebbüslere karşı çıkıyor.

Bir öteki eski örnek ise Türk Boğazları. Karadeniz’i Türkiye üzerinden Akdeniz’e bağlayan İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı, 1936 tarihli Montrö Mukavelesi ile düzenleniyor.

Bu mutabakat uyarınca Türkiye, ticaret gemileri için geçiş serbestisini sağlamak zorunda ve sadece seyir yardımcıları ve deniz fenerleri üzere hizmetler için sonlu fiyat talep etme hakkına sahip; tam manasıyla geçiş fiyatı ise talep edemiyor.

“Hürmüz düğümü” nasıl çözülecek?

Hürmüz Boğazı’ndan fiyat alınması konusu, boğazın tekrar açılmasını hedefleyen ABD-İran ortasındaki devam eden barış müzakerelerinde hala kıymetli bir mani oluşturuyor.

Washington, boğazın memleketler arası sular olarak büsbütün tekrar açılması gerektiğini, tüm ülkelerin gemilerinin İran’ın denetimi, fiyat talebi yahut özel müsaadesi olmaksızın bu rotadan serbestçe geçebilmesi gerektiğini savunuyor.

ABD Başkanı Donald Trump, Çarşamba günü Beyaz Saray’daki kabine toplantısında gazetecilere “Boğaz herkese açık olacak; burası milletlerarası sular. Nezaret altında tutacağız, fakat kimse denetim etmeyecek” açıklamasında bulundu.

Trump ayrıyeten Umman’ın Tahran’ın planlarına mümkün dayanağını de eleştirerek, “Umman da öteki herkes üzere davranacak, yoksa onları bombalamak zorunda kalırız” tabirlerini kullandı.

Washington, denizcilik şirketlerine bu fiyatları ödememeleri istikametindeki davetini sürdürürken, ödeme yapan firmaların İran’la iş yaptıkları gerekçesiyle ikincil ABD yaptırımlarıyla karşılaşabileceği ihtarında bulunuyor.

Müzakereler devam ederken, ABD’nin İran gemilerine yönelik daha geniş çaplı deniz ablukası da hala yürürlükte. Öbür yandan, ABD ve Birleşmiş Milletler, savaşın sona ermesinin akabinde deniz nakliyatını muhafazaya yönelik bir plan üzerinde çalışıyor.

Bu plan, gemi trafiğini korumak gayesiyle çok uluslu deniz devriyeleri, izleme faaliyetlerinin artırılmasını ve boğazda mayın temizleme operasyonlarını içeriyor.