Marilyn Monroe yine doğuyor: O artık bir feminist

Marilyn Monroe, beyaz elbisesinin metro havalandırma boşluğu üzerinde havalanmasıyla sinema tarihinin en unutulmaz sahnelerinden birine imza attı: Kırmızı dudaklar, platin sarısı saçlar ve Hollywood ihtişamı. 20’nci yüzyılda çok az bayan bu kadar büyük bir ikona dönüştü. birebir vakitte bir o kadar da yalnızca dış görünüşüne indirgenerek değerlendirildi.

1954 yılının o Eylül gecesinde de durum farklı değildi. Yüzlerce fotoğrafçı ve meraklı izleyici, Marilyn Monroe’nun tekraren havalandırma boşluğu üzerinde poz verişini izledi. Monroe bir yandan elbisesinin fazla açılmamasına çalışıyor, başka yandan da hayatının en eğlenceli anını yaşıyormuş üzere görünüyordu. İronik olan ise sahnenin daha sonra yine çekilmek zorunda kalmasıydı. Zira etraftaki gürültü nedeniyle ses kayıtları kullanılamamıştı.

Doğumunun üzerinden 100 yıl, vefatının üzerinden ise 60 yıldan fazla vakit geçtikten sonra Marilyn Monroe, bugün artık farklı bir gözle bedellendiriliyor. O artık sadece 1950’lerin “seks sembolü” olarak değil, erkek hâkim sinema sanayisinde bayanların kendi hayatları üzerinde kelam sahibi olma çabasının erken figürlerinden biri olarak görülüyor. Çelişkileri, kırılganlığı, zekâsı ve devrinin ilerisinde duran taraflarıyla yine yorumlanıyor, adeta yeni bir Marilyn Monroe doğuyor.

Norma Jean’den Marilyn Monroe’ya

Marilyn Monroe, 1 Haziran 1926’da Los Angeles’ta Norma Jeane Mortenson ismiyle dünyaya geldi. Çocukluğu kollayıcı aileler, yetimhaneler ve güvensizlik içinde geçti. Daha küçük yaşta Hollywood’da bayanların öncelikle dış görünüşlerine nazaran değerlendirildiğini öğrendi.

Kariyerine modellik yaparak başladı, akabinde sinema stüdyoları tarafından keşfedildi. Norma Jeane, kulağa adeta bir kurgu karakter üzere gelen “Marilyn Monroe”ya dönüştürüldü. Hollywood onu baştan çıkarıcı sarışın olarak şekillendirdi: Cazip, sevinçli ve görünüşte saf. “Erkekler Sarışın Sever”, Billy Wilder’ın yönettiği “Yaz Bekârı” ve “Bazıları Sıcak Sever” üzere sinemalar Monroe’yu dünya çapında üne kavuşturdu.

Edebiyat, siyaset ve sanat

Ancak kamuoyundaki imajının gerisinde oyuncu ve insan olarak ciddiye alınmak isteyen bir bayan vardı. Stüdyolar onu klişe rollere sıkıştırırken Monroe oyunculuk eğitimi için ağır formda çalıştı, dünya edebiyatı okudu, siyaset, sanat ve psikanalize ilgi duydu.

Fotoğrafçı Meskene Arnold’un 1955’te çektiği bir kare, Monroe’nun bu farklı tarafını ortaya koyuyordu. Monroe bir çocuk parkında James Joyce’un “Ulysses” romanını büyük bir dikkatle okurken görüntülenmişti. Arnold daha sonra yayımlanan “The Retrospect” (Geriye Bakış) isimli fotoğraf kitabında, Monroe’nun bu kitabı daima otomobilinde taşıdığını, kimi kısımları yüksek sesle okuduğunu anlatıyordu. Romanı ağır bulsa da okumaktan vazgeçmiyordu.

Buna karşın yıllardır bu fotoğraf için Monroe’nun sırf kameraya poz verdiği sav ediliyor. Monroe ise bu klişeye tekraren karşı çıktı ve insanların kendisini hakikaten tanımak yerine bir figüre dönüştürmeyi tercih ettiğini söyledi.

Eğlence sanayisine karşı özgüvenli mücadele

Bugün birçok feminist Monroe’yu cümbüş sanayisinin işleyişine erken devirde karşı çıkan bir bayan olarak görüyor. Monroe vücudunun ve çekiciliğinin nasıl pazarlanıp kullanıldığının farkındaydı. Fakat tıpkı imajı kendi yükselişi için stratejik biçimde kullanmayı da bildi. Bu nedenle sırf cinsiyetçi sistemin mağduru olmadı; birebir vakitte sistemin kurallarını kendi lehine çevirmeye çalıştı.

1954 sonunda kendi üretim şirketini kurması bu açıdan kıymetli bir adımdı. O devirde bir bayan oyuncunun bu türlü bir teşebbüste bulunması son derece sıra dışıydı. Monroe daha fazla kelam hakkı, daha âlâ kontratlar ve daha önemli roller istiyordu. Daha yüksek fiyatlar aldı, üretimcilere açıkça karşı çıktı ve istemediği rolleri reddetti. Stüdyoların yıldız oyuncuları neredeyse büsbütün denetim ettiği bir devirde bu hayli özgüvenli bir haldı.

“İstikrarsız ve profesyonel değil”

Bununla birlikte Monroe yaşadığı periyodun çelişkileri içinde sıkışıp kaldı. Kamuoyu onun bayanlığını ve erotik cazipliğini överken tıpkı özellikler daha sonra ona karşı kullanıldı. Medyada sık sık “istikrarsız”, “zor” ya da “profesyonel olmayan” biri olarak tanımlandı. Bu sözler bugün bile beklentilere boyun eğmeyen güçlü bayanlar için sıkça kullanılıyor.

Özel hayatı da kamuoyunun ilgisinin odağı haline geldi. Beyzbol yıldızı Joe DiMaggio ve oyun muharriri Arthur Miller ile yaptığı evlilikler, yaşadığı ruhsal krizler ve ilaç bağımlılığı medyada daima işlendi.

Monroe 1962 yılında şimdi 36 yaşındayken öldüğünde hakkında efsaneler oluşmaya başladı. Vefatına ait komplo teorileri bugün hâlâ gündeme geliyor. Bilhassa Kennedy Ailesi’yle bağları nedeniyle susturulduğu argümanı yıllardır dolanımda. Lakin buna dair rastgele bir delil bulunmuyor. 

#MeToo sonrası Monroe’ya bakış değişti

Son yıllarda Monroe’ya yönelik bakış yine değişmeye başladı. Bayanların bilhassa iş, medya ve cümbüş dünyasında maruz kaldıkları cinsel taciz ve güç istismarını görünür hale getiren global bayan hareketi #MeToo ve Hollywood’daki güç istismarı üzerine yürütülen tartışmalar, onun öyküsünün yine kıymetlendirilmesine yol açtı. Bugün birçok kişi Monroe’nun bayanları hem idealize eden hem de denetim altında tutan stüdyo sisteminden ne kadar ziyan gördüğünü daha net görüyor.

2022 imali “Blonde” (Sarışın) sineması de bu bakış açısını işledi. Ana de Armas’ın Monroe’yu canlandırdığı sinema onu daha çok kırılgan ve travma yaşamış bir bayan olarak gösterdi. Kimi eleştirmenler bunu Hollywood’un bayan anlayışına yönelik sert bir hesaplaşma olarak değerlendirirken kimileri da sinemanın Monroe’yu tekrar acı ve mağduriyet üzerinden anlattığını savundu. 

Marilyn Monroe, bayan olmanın görünürlük bedelini çok erken yaşta ödedi. Arzulandı fakat birçok vakit hürmet görmedi. Ünlüydü lakin korunmadı. Zeki ve eğitimliydi lakin daima ulaşılabilir bir seks sembolü rolüne sıkıştırıldı.

Belki de onun feminist mirası tam burada yatıyor. Marilyn Monroe daha 1950’lerde, bayanların hem hayranlık duyulan hem de kontrol altında tutulan bir dünyada kendi hayatları üzerinde kelam sahibi olmasının ne kadar karmaşık olduğunu gösterdi. Doğumunun üzerinden 100 yıl geçmesine karşın hâlâ dünya çapında tanınan bir figür olması da çağdaş tanınan kültür üzerindeki tesirinin ne kadar güçlü olduğunu ortaya koyuyor.