Mevte yaklaşan beşerler hangi düşleri görüyor?

Florence mutfak masasının başında oturuyor. Eşi yanında, kızı da orada. Birlikte gülüyor, akşam yemeği yiyorlar; evvelden olduğu üzere.

Ancak bir fark var: Hem eşi hem de kızı yıllar evvel hayatını kaybetmiş durumda.

Florence daha sonra yaşadıklarını şöyle anlatıyor:

“Her şey o kadar gerçekti ki… Güya hiç ayrılmamışız üzereydi.”

Bu sıradan bir hayal değil, bir müsabakaydı. Florence, hayatında daha evvel hiç bu kadar ağır bir hayal görmediğini söylüyor. Endişe hissetmemişti. Tam bilakis derin bir huzur ve onları yine göreceğine dair güçlü bir his vardı.

Florence, bu olaydan beş gün sonra hayatını kaybetti.

Hayatlarının son günlerinde birçok insan benzeri tecrübeler yaşadığını anlatıyor. Bunlar birden fazla vakit uyku sırasında görülen düşler, bazen de uyanıkken yaşanan görüler formunda ortaya çıkıyor. Bu tecrübeleri yaşayan şahıslar için bunlar sıradan hayallerden çok daha gerçek hissediliyor. Dışarıdan bakanlar içinse tuhaf ya da ürkütücü görünebiliyor.

Bilim dünyasında bu tecrübeler “ölüm öncesi düşler ve görüler” olarak tanımlanıyor. Uzun yıllar boyunca tıpta bunlar daha çok ani şuur bulanıklığı ya da ilaçların tesiri olarak değerlendirildi. Fakat bugün bunun kâfi bir açıklama olmadığı düşünülüyor.

Her 10 şahıstan 9’u vefat öncesi hayal görüyor

ABD’li nörobiyolog, palyatif bakım uzmanı ve hospice tabibi Christopher Kerr, 1990’lı yılların sonlarından bu yana hayatın son devrindeki hayal ve görüler üzerine çalışıyor.

Bu haberde yer verilen örnekler de Kerr’in palyatif bakım araştırmalarındaki olay kayıtlarından alındı.

Kerr ve grubu yaklaşık 10 yıl boyunca 1400’den fazla hospis hastasıyla ömürlerinin sonuna kadar görüşmeler yaptı. Lakin sadece zihinsel olarak açık durumda olan ve şuur bulanıklığı yaşamayan hastalar araştırmaya dahil edildi.

Sonuç dikkat cazipti: Hastaların yaklaşık yüzde 90’ı en az bir kere bu tıp düş ya da görüler yaşadığını anlattı. Bu durum yaşa, kökene ya da toplumsal etrafa nazaran değişmiyordu.

Kerr bu insanları “kafası karışmış” şahıslar olarak değil, tam bilakis “olağanüstü derecede açık ve dikkatli” beşerler olarak tanımlıyor. Ona nazaran bu bireyler odaklanmış, uyanık ve iç dünyalarına yönelmiş durumdaydı.

Ölüm öncesi düşler üzerine yeni bir İtalyan araştırmasının başyazarı ve psikolog Elisa Rabitti de birebir noktaya dikkat çekiyor:

“Ölüm öncesi düşler ekseriyetle yaşadıklarını dengeli biçimde anlatabilen, dikkatini ve taraf hissini kaybetmemiş insanlarda görülüyor.”

Yolculuk, yine buluşma ve aidiyet

Bu düşler canlı, ağır ve mana yüklü oluyor. Vefat yaklaştıkça da sıklıkları ve tesirleri artıyor.

Çoğu vakit hayatını kaybetmiş yakınlarla ya da evcil hayvanlarla müsabakalar yaşanıyor. Bu şahıslar geri dönüp teselli veriyor.

Birçok düş seyahat, hazırlık ve “yolda olma” duygusu etrafında şekilleniyor. Bağlantılar tekrar kuruluyor, çatışmalar çözülüyor, suçluluk ve pişmanlık hisleri gündeme geliyor.

Kerr şöyle diyor:

“İnsanlar vefata yaklaştıkça bu düşlerde ölen bireylerin görülme oranı artıyor.”

Bu tecrübelerde vakit ve yerin manasını yitirdiği belirtiliyor.

Din belirleyici değil

İnsanların dindar olup olmaması da belirleyici görünmüyor.

Kerr’in müşahedelerine nazaran dindar olanlar da olmayanlar da benzeri tecrübeler yaşıyor. Burada kıymetli olanın dini inançlardan çok sevgi, bağlılık ve affetme üzere üniversal temalar olduğu tabir ediliyor.

Bu hayaller vefattan dönme tecrübeleriyle de tıpkı şey değil.

Ölümden dönme tecrübeleri çoklukla ani ve çok durumlarda ortaya çıkıyor. Mevt öncesi düşler ise günler ya da haftalar içinde gelişiyor. Işık ya da tünel üzere imgelerden çok bağlantılar ve duygusal bağlar ön plana çıkıyor.

Kerr bu tecrübeleri bir “vahiy” olarak değil, ömrün sonunda insanın kendi içinde yine bir sistem kurması olarak tanımlıyor.

Teselli mi, yüzleşme mi?

Bu tecrübelerin birden fazla insanlara huzur veriyor.

Kerr’in araştırmalarında bu hayaller, çoğunlukla sakinleştirici ve mana kazandırıcı olarak tanımlandı. Lakin kimileri rahatsız edici ve sarsıcı da olabiliyor.

Kerr’e nazaran, bilhassa bu cins düşler dönüştürücü tesir yaratabiliyor. Zira suçluluk ve pişmanlık üzere çözülmemiş sıkıntıları yüzeye çıkarıyor.

Bunun örneklerinden biri Sierra.

20’li yaşlarındaki Sierra’nın küçük bir çocuğu ve tedavi edilemeyen bir hastalığı vardı. Uzun mühlet hastalığını kabul edemedi. Tabiplerle yapılan görüşmeler de ona ulaşamıyordu.

Bir gün gördüğü bir görümde hayatını kaybetmiş dedesi ona göründü. Dedesi onunla gurur duyduğunu ve her şeyin yolunda olduğunu söyledi.

Bu tecrübeden sonra Sierra değişmeye başladı. İç huzurunu buldu ve bir hafta sonra hayatını kaybetti.

Kerr’e nazaran, bu tıp düşler beynin rastgele ürettiği imgeler değil:

“Bu tecrübeler, doğal bir terapi imkânı sunuyor.”

Kerr, bu düşlerin tıbbi lisanın yetersiz kaldığı noktalarda insanlara ulaşabildiğini vurguluyor.

Rabitti de emsal görüşte:

“Rüyalar, vefatla yüzleşmek için daha az korkutucu bir alan oluşturuyor. Zira vefat üzerine direkt konuşmak birçok insan için fazla ağır olabiliyor.”

Ölmeden evvel hayaller neden ağırlaşıyor?

Ölüm öncesi hayallerin bilhassa son günlerde ya da haftalarda ağırlaşmasının biyolojik nedenleri olduğu düşünülüyor.

Kerr, vefat sürecini giderek artan bir Uyku 101: ABD lise öğrencilerine artık nasıl uyuyacaklarını öğretiyoruyku hâli olarak tanımlıyor:

“Hiç kimse büsbütün uyanık hâlde ölmez.”

Uyku ve uyanıklık nizamı değiştikçe insanın dikkati dış dünyadan çok iç dünyasına yöneliyor. Kerr’e nazaran, bu durumda günlük hayatın baskıları da geri planda kalıyor:

“İnsanlar, en kıymetli şeyleri düşünmeye başlıyor ve bunlar çoğunlukla bağlantılar oluyor.”

Bu düşlerin ortaya çıkması, biyolojik olarak açıklanabiliyor. Lakin neden teselli edici oldukları, neden çatışmaları görünür hâle getirdikleri ya da insanların hayatlarını anlamlandırmalarına yardımcı oldukları sırf beyin süreçleriyle açıklanamıyor.

Rabitti ise mevt öncesi düşlerin direkt mevt habercisi olarak yorumlanmaması gerektiği konusunda uyarıyor.

Rüyalar, mevt süreciyle ilgisi olmadan da insanların hayatlarını gözden geçirmesinin bir kesimi olabilir.

Rabitti şöyle diyor:

“Rüyalar vefatı haber vermez. Daha çok yaklaşan mevt birtakım hayallerle temaslı olabilir.”

Rüyaların ölenin yakınları üzerindeki etkisi

Bu hayallerin tesiri mevtle birlikte sona ermiyor.

Araştırmalar, yakınlarının bu çeşit tecrübelerini duyan ya da onlara şahit olan şahısların, kayıpla daha kolay başa çıktığını gösteriyor.

Jennifer da bunlardan biri.

Ağır hasta olan partneri Patrick, hayatını kaybetmiş büyükannesini düşünde görüyor. Büyükannesi ona yıllardır yapamadığı bir spagetti sosunun eksik gerecini söylüyor: Bir çay kaşığı şeker.

Patrick çok güçsüz olmasına karşın Jennifer ile birlikte sosu son sefer yapıyor.

Kısa müddet sonra da hayatını kaybediyor.

Kerr’e nazaran bu örnek, bu düşlerin neden kıymetli olduğunu açık biçimde gösteriyor:

“Bu tecrübeler hakikat halde anlaşılırsa çok kıymetli olabilir.”

Böylece vefat, yalnızca çöküş ve acıyla ilişkilendirilen biyolojik bir süreç olarak değil, sevgi ve mana da taşıyan bir tecrübe olarak görülebiliyor.

Jennifer da bunu bu türlü hissetmiş:

“Patrick huzurunu bulmuştu. Dürüst olmak gerekirse, hayattaki son hayaliniz spagetti sosuyla ilgiliyse bundan daha huzur verici çok az şey vardır.”

Jennifer, bu düş sayesinde Patrick’in gitmeye hazır olduğunu daha kolay idrak ettiğini de söylüyor. 

“Ölümü steril hâle getirdik”

Kerr’e nazaran vefat öncesi hayaller, çağdaş tıbbın uzun mühlet ihmal ettiği bir boyutu ortaya koyuyor, “Olay organların iflas etmesi değil, bir hayatın tamamlanması” diyor.

Kerr, yeni kuşakta mevtin giderek gündelik ömrün dışına itildiğini; konutlardan, ailelerden ve toplumsal ömürden uzaklaştırıldığını belirtiyor ve ekliyor:

“Ölümü steril hâle getirdik.”

Bunun sonucunda insanların ömürlerinin sonunda aradığı yakınlık ve tanıdıklık hissiyle, karşılaştıkları teknik ve bürokratik sıhhat sistemi ortasında büyük bir boşluk oluştuğunu düşünüyor.

Kerr’e nazaran vefat öncesi düş ve görülere bugün yine ilgi gösterilmesi de bu eksikliğin bir sonucu.

Belki de bu hayaller bize vefatın nasıl gerçekleştiğini değil, insanı son ana kadar ayakta tutan şeyleri anlatıyor: münasebetler, yakınlık ve yanında birilerinin olmasına duyulan gereksinim.