İran savaşı: Hürmüz’e alternatif rota arayışı sürat kazandı

İran’ın global güç piyasası için kritik değerdeki Hürmüz Boğazı’nı fiilen kapatması nedeniyle gözler petrol sevkiyatı için alternatif güzergâhlara çevrildi.

Hürmüz Boğazı’ndaki riskler bundan 40 yıl evvel de gündeme gelmişti. 1980-1988 yılları ortasında süren İran-Irak Savaşı’nda, her iki taraf da boğazdaki petrol tankerlerini tekraren amaç alarak dünyanın en kıymetli ham petrol damarlarından birini savaş alanına dönüştürmüştü.

İran-Irak Savaşı sonrasında Suudi Arabistan, Kızıldeniz’deki Yanbu limanına uzanan Doğu-Batı Boru Çizgisi’ni inşa etti. Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ise Abu Dabi Emirliği’nden Umman Körfezi’ne uzanan Habşan-Fucayra Boru Çizgisi projesini hayata geçirdi.

Hürmüz Boğazı’nın kırılganlığı, 28 Şubat’ta ABD ile İsrail’in İran’a karşı başlattığı savaşla tekrar gündeme geldi. Tahran, taarruza uğraması halinde boğazı kapatacağına dair tehditlerini uygulamaya koydu. Böylece, dünya petrol arzının yaklaşık beşte biri kesintiye uğramış oldu.

Artık Hürmüz Boğazı’ndaki risklerin azaltılmasına odaklanılıyor. Birçok ülke, bu su yolunun bir daha asla tıpkı biçimde bir “silah olarak” kullanılmamasını sağlamaya çalışıyor.

Enerji piyasası, başka petrol üreticilerinin üretimini artırmasına bel bağlarken; Çin, Hindistan ve Avrupa Birliği (AB) üzere global güçler ile etraf örgütleri, yenilenebilir güce daha süratli yatırım yapılmasını istiyor.

Körfez ülkeleri “baypas” arayışında

Körfez ülkelerinin önderleri ise daha fazla ham petrolün boğazı “baypas ederek” geçmesini sağlayacak ve uzun vadede ihracatı garanti altına alacak yeni planları hayata geçirmeyi hedefliyor.

Financial Times, bu ayın başlarında Suudi Arabistan, BAE ve öteki ülkelerin mevcut boru sınırlarına paralel yeni petrol boru sınırları yapmayı değerlendirdiğini yazdı. Gazetenin haberine nazaran, alternatif kıyı şeritlerinde genişletilmiş ihracat terminalleri kurmak da planlar ortasında.

ABD merkezli Atlantic Council niyet kuruluşunun Global Güç Merkezi’nin kıdemli yöneticisi Landon Derentz, Trump idaresini bu yeni projeleri ABD fonlarıyla desteklemeye çağırdı.

Derentz, yakın tarihli bir yazısında, “Gemileri bu darboğazdan zorla geçirmek yerine, ABD ve müttefikleri bu bölgenin etrafında süratle altyapı inşa etmelidir” görüşünü lisana getirdi.

“Suudi Arabistan’ın baypas altyapıyla bu darboğazı rahatlatabildiğini kanıtladığını” belirten Derentz, “Bu model artık yaygınlaştırılmalıdır” dedi.

Suudi Arabistan’daki mevcut bin 200 kilometrelik boru çizgisi, savaş öncesinde günlük 5 milyon varil olan üretimini 7 milyon varile (bpd) yükselterek, azamî kapasite ile çalışıyor. BAE ise Fucayra limanına günlük 1,8 milyon varil daha taşıyor.

Boru sınırı kapasitesi “iki katına” çıkmalı

Bu tedbirler global petrol piyasalarına bir tampon misyonu görse de Dubai merkezli önde gelen danışmanlık şirketi Qamar Energy’nin CEO’su Robin Mills, bunun kâfi olmadığına dikkati çekiyor.

DW’ye konuşan Mills, “Savaştan evvel boğazdan günde yaklaşık 15 milyon varil ham petrol geçiyordu” diyerek bu ölçüsü karşılamak için “boru çizgisi kapasitesinin iki katına çıkarılması gerektiğini” vurguluyor.

Financial Times’a konuşan yetkililer ve güç uzmanlarına nazaran yeni boru çizgileri değerli, inşası vakit alıyor ve bazen de siyasi açıdan karmaşık olmalarına karşın, Körfez ülkelerinin gelecekte mümkün tedarik kesintilerine maruz kalma riskini azaltabilmelerinin tek yolu.

Mills, Hürmüz Boğazı’nı baypas etme planlarının birçoklarının yıllardır gündemde olduğunu lakin aralık, maliyet ve bölgesel rekabetler nedeniyle durma noktasına geldiğini söylüyor.

Bazı ülkeler için Hürmüz’den diğer yol yok

Mills, Suudi Arabistan yahut BAE için yeni rotaların “neredeyse çabucak uygulamaya geçirilebileceğini” belirterek inşalarının birkaç yıl sürebileceğini tabir ediyor.

Uzman isim, Kuveyt, Bahreyn ve Katar’ın ise “büyük bir coğrafik problemle karşı karşıya olduğunu” vurguluyor. Bu ülkelerin alternatif kıyı şeridi bulunmaması nedeniyle, hidrokarbon ihracatlarının neredeyse tamamı Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor:

“Büyük olasılıkla Suudi Arabistan ya da İran üzerinden geçmeleri gerekecek. Bu da uzun boru sınırları ve karmaşık siyasi müzakereler manasına geliyor, muhtemelen bu süreç de en az üç ila dört yıl sürer.”

IEA’nın önerisi: Basra-Ceyhan Boru Hattı

Körfez ülkeleri dışında, memleketler arası kuruluşlar da daha kapsamlı risk azaltma gayretlerinin bir modülü olarak geniş kapsamlı bölgesel tahliller için baskı yapıyor. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), Irak’tan Adana’daki Ceyhan limanına uzanan büyük çaplı yeni bir boru sınırı kurulması davetinde bulunuyor.

IEA Genel Yöneticisi Fatih Birol, geçen hafta Hürriyet’ten Sefer Levent’e verdiği röportajda şunları söyledi:

“Ben bir Basra-Ceyhan (BC) Boru Sınırı’nın son derece cazip olabileceğini hem Irak hem Türkiye hem de bölgesel arz güvenliği açısından ve bilhassa Avrupa açısından son derece kıymetli bir proje olduğunu düşünüyorum. Finansman probleminin da aşılabilir olduğuna inanıyorum.”

Irak, batı boru sınırı projesini hızlandırıyor

Irak’ın kuzeydeki Kerkük bölgesinden Türkiye’ye uzanan mevcut ihracat boru sınırı 1970’lerde inşa edilmiş ve iki buçuk yıllık bir kesintinin akabinde geçen Eylül ayında yine faaliyete geçirilmişti. Şu anda bu boru çizgisi günde 250 bin varile kadar petrol taşıyor.

Hürmüz krizi, başka batı güzergâhlarına da yeni bir ivme kazandırdı. Bu ayın başlarında Irak hükümeti, güneyden Suriye sonuna yanlışsız uzanan 4,6 milyar dolarlık Basra-Hadise etabını ihale etabına taşıdı.

Bu 685 kilometrelik çizgi, gelecekte Ürdün’ün Kızıldeniz kıyısındaki Akabe Limanı’na ya da muhtemelen Suriye yahut Türkiye’ye kadar uzatılabilecek kritik bir birinci etap olarak görülüyor. Onaylanması halinde, bu sınır basamaklı olarak günde 3 milyon varil petrol taşıma kapasitesine sahip olacak.

Irak ayrıyeten, Umman’ın Duqm limanına uzanan başka bir boru sınırı projesini de kıymetlendiriyor. Bu mevzudaki birinci görüşmelerin Eylül ayında yapıldığı duyurulmuştu.

Karayolları ivme kazanıyor

Boru çizgilerinin yanı sıra, Körfez ülkeleri, ham petrol dışındaki malların ihracatını kolaylaştırmak hedefiyle Körfez devletlerini birbirine bağlayan demir yolu ve kara yolu ağlarını genişletmek için halihazırda somut planlara sahip.

GCC (Körfez İşbirliği Konseyi) Demir Yolu projesi, 2030’a kadar altı GCC ülkesinin tamamını kapsayan 2 bin 100 kilometrelik entegre bir ağ oluşturmayı hedefliyor.

Etihad Rail tarafından işletilen BAE demiryolu ağı, savaş sırasında konteynerleri Körfez limanlarından daha inançlı çıkışlara yönlendirmek maksadıyla yük nakliyatı hizmetlerini artırdı. Suudi Arabistan da demiryolu ağındaki kapasitesini artırdı ve mahsur kalan yükler için yeni güzergâhlar açtı.

Bu uğraşlar, tankerlerin taşıdığı devasa yüklerin yerini alamasa da tedarik zincirleri üzerindeki baskıyı şimdiden hafifletmeye başladı. Uzmanlar, bu uğraşların artık boğazın gelecekte bir silah olarak kullanılmasına karşı vazgeçilmez bir garanti olacağına inanıyor.

Enerji zengini Körfez ülkeleri, bu projeleri gerçeğe dönüştürecek mali güce katiyetle sahip. Kalan mahzurları aşmak için gerekli siyasi iradeyi gösterip gösteremeyecekleri, bu krizin Hürmüz Boğazı’nın global güç üzerindeki hâkimiyetinin sonunun başlangıcı olup olmayacağını belirleyecek.