İran savaşı global ticareti nasıl yine şekillendirecek?

İran’ın Hürmüz Boğazı’nı kapatması, Covid-19 pandemisindeki tedarik kesintileri ve ABD Başkanı Donald Trump’ın yeni gümrük vergisi düzenlemeleriyle karşılaştırılmalara yol açıyor.

Pandemi, elektronik eserlerden tıbbi ekipmanlara kadar her şeyin üretiminde dünyanın Çin’e olan bağımlılığını ortaya çıkardı. Geçen yıl uygulamaya konulan Trump’ın gümrük vergileri ise bu bağımlılığı azaltma eforlarını hızlandırdı.

ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta başlattığı İran savaşı ise diğer bir zayıflığı daha ortaya koydu: Petrol, doğal gaz ve gübre üzere kritik hammaddelerin tedarikinde yaşanan kesinti global ticareti süratle tesiri altına alıyor.

Uluslararası Enerji Ajansı, geçen ay dünya petrolünün yaklaşık yüzde 10’unun ve global sıvılaştırılmış doğal gazın beşte birinin piyasadan çekildiğini belirterek, bunu global güç piyasası tarihindeki en büyük kayıp olarak nitelendirdi.

Önce talep, akabinde arz şoku

Pandemi geniş çaplı bir talep şoku yaratırken, Trump’ın gümrük vergileri tedarik zincirlerinde kalıcı bir değişime yol açtı. İran savaşı ise güç ve emtia bölümlerinde önemli bir arz darbesine neden oldu.

ABD merkezli global idare danışmanlığı şirketi Oliver Wyman’ın ortağı Sebastian Janssen, bu şokların niteliği farklı olsa da şirketler üzerindeki tesirlerinin misal olduğunu söylüyor. Tedarik zinciri analisti DW’ye yaptığı değerlendirmede, “Covid, üretim merkezlerine olan bağımlılığı ortaya çıkarırken, Hürmüz ise ulaşım koridorlarına ve güç girdilerine olan çok bağımlılığa dikkati çekti” diyor.

Pandemi sırasında fabrikalar kapandı, gemiler büyük limanlarda yığıldı ve stokları düşük tutarak modüllerin tam muhtaçlık duyulduğu anda gelmesine dayanan “tam vaktinde üretim (just in time) sistemleri çöktü. Tekrar de güç fiyatları nispeten sabit kaldı. Bu sefer ise güç dışı ticaret nispeten daha güzel dayandı.

Tedarik zinciri uzmanı ve ABD merkezli LMA danışma şirketinin başkanı Lisa Anderson, arka geriye meydana gelen krizlerin birçok şirketin risk kıymetlendirme yollarını değiştirdiğini düşünüyor:

“Covid, şirketleri gereksinim duydukları anda tedarikin zaten gelmesine güvenemeyecekleri bir noktaya getirdi. İran’daki savaş, bunun tek seferlik bir olay olmadığını gösteriyor.”

Hürmüz kaynaklı aksaklıklar şimdi tepeye varmadı

Ancak petrol, doğal gaz ve gübre fiyatlarındaki artış, -mal ticaretinde daha geniş çaplı aksaklıklar için hâlâ risk olması nedeniyle- hükümetleri enflasyon iddialarını revize etmeye zorluyor.

Geçen ay, gemicilik şirketlerinin bir defa daha ansızın rotalarını değiştirmeleri gerekti. Bundan bir evvelki rota değişikliği 2023-2024 yıllarında Yemen’deki Husilerin Kızıldeniz’den geçen gemilere saldırması nedeniyle olmuştu.

Eskiden Hürmüz Boğazı’ndan geçebilen tankerler, artık Güney Afrika’daki Ümit Burnu’ndan dolanarak geçiyor. Bu durum, birçok seferin uzaklığını binlerce deniz mili ve müddetini iki haftaya kadar uzatıyor.

Ortadoğu’daki gemiler için savaş riskiyle ilgili sigorta primleri süratle yükseldi ve her bir nakliyeye birkaç milyon dolarlık ek maliyet getirdi. Bu maliyetler, güç, kimyasallar ve imalat eserlerinin fiyatlarının şimdiden yükselmesine yol açıyor.

Etkinin boyutu şimdi aşikâr değil

Ancak artan maliyet, sorunun yalnızca bir kesimi. Janssen, tedarik zincirlerini daha sağlam hale getirmenin güç olduğunu, zira kesintinin tam tesirinin şimdi tam olarak hissedilmediğini söylüyor:

“Bu kıtlığın tesirleri, şirketlerin çok katmanlı tedarik zincirlerinde hâlâ yayılmaya devam ediyor. (…) Boğaz tekrar büsbütün açıldıktan sonra tesirlerin tam olarak ortaya çıkması ve tedarik zincirlerinin istikrar kazanması aylar sürecek.”

13 ülkede 6 bin şirketle yapılan bir ankete nazaran, şirketlerin yaklaşık üçte ikisi savaş nedeniyle tedarik zincirindeki yeni aksaklıklar ile güç ve emtia fiyatlarındaki artıştan telaş duyuyor.

Almanya merkezli Allianz Kümesi’nin ticaret araştırma kolu Allianz Trade tarafından 8 Nisan’da yayımlanan araştırma, şirketlerde “reshoring” yahut “nearshoring” olarak isimlendirilen, yani üretim ve tedarikçileri kendi ülkesine yahut komşu ülkelere yaklaştırma uygulamasını hızlandırma planlarında bir artışa dikkat çekti. Bu eğilim bilhassa Avrupa’da bariz bir formda göze çarpıyor.

Anderson, “Tıkanmayı engellemenin bir yolu da üretimi müşterilerin olduğu yere getirmek” diyor.

Jeopolitik riskler artık stratejik olarak görülüyor

Hürmüz Boğazı’ndaki süreksiz aksaklığın ötesinde, global ticaret modellerindeki birtakım değişiklikler artık kalıcı hale gelmiş olabilir.

Anket sonuçlarına nazaran, savaşlar ve gümrük vergileri de dahil olmak üzere jeopolitik riskler, şirketlerin üçte ikisi için “en büyük kaygı kaynağı” haline geldi. Bu oran 2025’ten bu yana keskin bir artış gösteriyor.

Çin’e büyük ölçüde bağımlı olan şirketler, riski azaltmak gayesiyle tedarik zincirlerine en az bir ülke daha ekleyerek, ticarette giderek daha fazla “+1” yahut “+2” yaklaşımını benimsiyor. Hindistan, Endonezya, Vietnam ve Malezya bu durumdan en çok yararlanan ülkeler olurken, araştırmalar üretim merkezi olarak Avrupa’ya ilginin arttığını da gösteriyor.

“Tam vaktinde üretim” yaklaşımı giderek yerini “ihtiyati tedarik” (Just in case) yaklaşımına bırakıyor. Tedarik zinciri yazılımı devi GEP’in Mart 2026 tarihli Global Tedarik Zinciri Oynaklık Endeksi’ne nazaran, fabrikalar tampon stoklarını tekrar artırıyor. Emniyet stokları ise son üç yılın en yüksek düzeyine ulaştı.

Bu durum, şirketlerin belirsizliğe ve mümkün kıtlıklara karşı tedbir almak için çabaladıkları pandemi ve Trump’ın gümrük vergileriyle ilgili süreçlerde gözlemlenen eğilim ile benzerlik gösteriyor.

Şirketler, Tayvan’daki gerginliklerden Kore Yarımadası’ndaki istikrarsızlığa kadar, muhtemelen yeni jeopolitik sarsıntılarla dolu bir geleceğe hazırlanırken, birçoğu gerçek dayanıklılığın tüm tedarik ağında esneklik, yedeklilik ve daha güçlü stratejik paydaşlıklar gerektirdiği sonucuna varmış görünüyor.

Suudi Arabistan merkezli Körfez Araştırma Merkezi’nin ekonomi araştırma başkanı John Sfakianakis, yakın vakitte kaleme aldığı bir makalede, günümüzde ekonomik kırılganlığın bağımlılıktan çok güç, finans, lojistik ve politik ahenk üzere “birbiriyle kontaklı sistemler ortasındaki dayanıklılıkla” ilgili olduğunu söylüyor.

Stakianaksi, İran savaşının, “bölgesel bir çatışmadan çok milletlerarası sistemin baskı altında nasıl işlediğine dair bir gerilim testi” niteliğinde olduğunu belirtiyor.