İran’ın 120 milyar dolarlık ‘gizli cephesi’: Dondurulan varlıklar global pazarlığın merkezinde

Orta Doğu’daki tansiyon sırf askeri ve diplomatik değil, birebir vakitte ekonomik bir cephede de sürüyor. Bu uğraşın merkezinde ise İran’a ilişkin olduğu belirtilen yaklaşık 120 milyar dolarlık “dondurulmuş varlıklar” bulunuyor.

Söz konusu varlıklar, Batılı ülkeler tarafından Tahran üzerindeki en tesirli baskı araçlarından biri olarak görülürken, İran açısından ise ekonomik bir “can simidi” niteliği taşıyor.

Varlıklar dünyaya dağılmış durumda

İran’a ilişkin finansal kaynaklar tek bir merkezde toplanmıyor. Banka hesapları, tahviller, gayrimenkuller ve yatırımlar formunda dünyanın farklı bölgelerine yayılmış durumda.

En büyük hisselerden birinin Çin’de olduğu belirtiliyor. Petrol gelirlerinden elde edilen 20 milyar doların üzerindeki bir meblağın Çin bankalarında tutulduğu söz ediliyor. Lakin Pekin idaresi, ABD yaptırımları nedeniyle bu kaynakların özgür kullanımına müsaade vermiyor.

Katar’da ise yaklaşık 6 milyar dolarlık bir fonun, 2023’te Güney Kore’den Doha’ya transfer edildiği, lakin bölgesel gelişmeler sonrası yine dondurulduğu aktarılıyor.

Irak’ta doğal gaz satışlarından elde edilen yaklaşık 10 milyar dolar tutulurken, Japonya ve Avrupa’daki bankalarda da değerli ölçüde İran varlığı bulunuyor.

Gayrimenkuller ve altın rezervleri de bloke

Dondurulan varlıklar sadece nakit ve finansal araçlarla sonlu değil. İran’a ilişkin gayrimenkuller, altın rezervleri ve milletlerarası yatırımlar da bu kapsamda yer alıyor.

ABD’de 1979’dan bu yana dondurulan ve kıymeti 50 milyon doları aşan taşınmazlar bulunuyor. Avrupa’da ise bilhassa Fransa, Almanya ve Birleşik Krallık’ta İran temaslı vakıflara ilişkin ticari mülkler öne çıkıyor.

İran Merkez Bankası’na ilişkin altın ve döviz rezervlerinin bir kısmının İsviçre ve Türkiye’de tutulduğu, lakin yaptırımlar nedeniyle erişimin sonlu olduğu belirtiliyor.

Batı’nın üç kritik gerekçesi

ABD ve Avrupa Birliği, bu varlıkları sadece ekonomik değil, birebir vakitte siyasi bir kaldıraç olarak kullanıyor. Bu yaklaşımın gerisinde üç temel neden bulunuyor:

Batılı ülkeler, bu varlıkların hür bırakılmasının Tahran’ın askeri ve nükleer kapasitesini güçlendirebileceğini savunuyor.

Hukuki maniler: Milyarlarca dolarlık tazminat kararları

Dondurulmuş varlıkların çözülmesinin önünde yalnızca siyasi değil, hukuksal pürüzler de bulunuyor. ABD mahkemeleri, geçmişteki akınlarla irtibatlı olarak İran aleyhine milyarlarca dolarlık tazminat kararları verdi.

Toplam pahası 40-50 milyar doları bulan bu kararlar, İran’a ilişkin varlıkların değerli bir kısmının türel süreçler nedeniyle bloke kalmasına yol açıyor.

‘İnsani koridor’ modeli: Hudutlu erişim

Batı, tüm varlıkları büsbütün kilitlemek yerine kimi alanlarda denetimli kullanım düzenekleri oluşturdu. Bu kapsamda besin, ilaç ve tarım eserleri üzere temel muhtaçlıklar için sonlu finansal akış sağlanıyor.

Bu modelle yaptırımların direkt halkı amaç almasının önüne geçilmesi amaçlanıyor.

İran iktisadına direkt etki

Uzmanlara nazaran dondurulan varlıklar sadece devlet bütçesini değil, İran halkının günlük hayatını da direkt etkiliyor. Döviz zahmeti, yüksek enflasyon ve ithalat zorlukları ekonomik baskıyı artırıyor.

Bazı alanlarda ilaç temininde aksaklıklar yaşanırken, genç nüfus ortasında yurt dışına yönelim de dikkat çekiyor.

Kripto para ve alternatif finans arayışı

Tahran idaresi, milletlerarası finans sistemine erişimde yaşadığı zorluklar nedeniyle alternatif yollar arıyor. Bu kapsamda kripto para üretimi ve kullanımı öne çıkarken, ABD bu alandaki İran irtibatlı süreçleri yakından izliyor.

Gözler yeni müzakerelerde

Son periyotta yürütülen diplomatik temaslarda, dondurulan varlıkların bir kısmının hür bırakılabileceğine yönelik savlar gündeme gelse de Washington idaresi temkinli davranıyor.

Uzmanlar, bu varlıkların geleceğinin sırf ekonomik değil, birebir vakitte bölgesel güvenlik istikrarları açısından da belirleyici olacağı görüşünde.