Hürmüz düğümü: Türkiye’de güce artırım baskısı

Ortadoğu’daki savaşta kısmi ateşkes ve sonlu diplomatik temaslara karşın tansiyon hâlâ yüksek. Bilhassa de Hürmüz Boğazı’nda.

ABD Başkanı Donald Trump’ın talimatıyla Hürmüz’de başlatılan operasyon kapsamında, İran kontaklı gemilere yönelik kontrol ve müdahale yetkisi genişletildi. Fakat askeri baskıya karşın yaptırıma tabi birtakım tankerlerin boğazdan geçmeye devam ettiği bildiriliyor.

Hürmüz Boğazı’ndaki abluka yüzünden güç piyasaları da yeni bir belirsizlik evresine girdi. Bu da global petrol arzına ait riskleri artırıyor.

Türkiye’de de bu dalgalanmaların tesiri hissediliyor.

Petrol fiyatları neden dalgalı?

Piyasalarda bir yandan arzın büsbütün kesilmeyeceğine dair beklentiler fiyatları aşağı çekerken başka yandan Hürmüz Boğazı’ndaki askeri riskler üst taraflı baskı oluşturuyor.

ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM), Hürmüz Boğazı’ndaki deniz ablukasının sürdüğünü ve son 24 saatte 6 ticari geminin İran sularına geri çevrildiğini açıkladı. Fakat buna karşın birtakım tankerlerin boğazdan geçmeye devam etmesi, alandaki denetimin tam olarak sağlanamadığını gösteriyor.

Gelişmeler nedeniyle petrol fiyatları sert yükseliş sonrası dalgalı bir seyir izliyor. Analistler, boğazdaki akışın kalıcı biçimde olağana dönmemesi halinde fiyatların yine üst istikametli hareket edebileceği ikazında bulunuyor.

İran savaşı öncesinde 60-70 dolar bandında olan Brent petrol, çatışmaların akabinde kısa müddette 100 doların üzerine çıkmıştı. Brent petrol şu an 94 dolar civarında bulunuyor.

Türkiye’de motorine yeni zam

Küresel piyasadaki bu dalgalanmanın tesiri Türkiye’de de hissediliyor.

Petrol fiyatlarındaki dalgalanmaların tesiri Türkiye’de de hissediliyor Fotoğraf: Yasin Akgul/AFP

Motorine 14 Nisan’da yapılan 4 lira 35 kuruşluk indirimin akabinde fiyatlar yine istikamet değiştirdi. Çarşamba gecesi prestijiyle litre fiyatına 3 lira 32 kuruş artırım yapıldı. Son artırımla birlikte motorinin litresi İstanbul’da yaklaşık 75,5, Ankara’da 76,7, İzmir’de 77 lira oldu.

Türkiye’nin güç ithalatına yüksek bağımlılığı nedeniyle milletlerarası fiyatlardaki her artış kısa müddette iç piyasaya yansıyor.

Türkiye’de hükümet fiyat artışlarının enflasyona tesirini sınırlamak gayesiyle 5 Mart’ta eşel taşınabilir sistemini yine devreye aldı. Buna nazaran petrol yahut kur kaynaklı artışların yüzde 75’i ÖTV (özel tüketim vergisi) üzerinden karşılanıyor, sırf yüzde 25’i pompa fiyatına yansıyor.

Ancak uzmanlara nazaran bu sistem süreksiz bir rahatlama sağlıyor. Petrol fiyatlarının yükselmeye devam etmesi halinde hem tüketici fiyatları hem de kamu maliyesi üzerindeki baskı artıyor.

DW Türkçe’ye konuşan güç uzmanı Ali Arif Aktürk, devletin ÖTV gelirinin değerli kısmından feragat ederek fiyat artışını sınırlamaya çalıştığını lakin petrol fiyatlarının yükselmeye devam etmesi halinde sistemin tesirinin sonlu kalabileceğini söylüyor.

Hürmüz düğümü çözülmeden risk bitmiyor

Hürmüz Boğazı dünya petrol ticaretinin en kritik geçiş noktalarından biri. Bu sınır üzerinden günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol taşınıyor.

Bu petrolün büyük kısmı Çin, Hindistan ve başka Asya ülkelerine gidiyor. Katar da LNG ihracatının büyük kısmını bu rota üzerinden gerçekleştiriyor.

Uzmanlara nazaran güç piyasalarındaki belirsizliğin merkezinde Hürmüz Boğazı bulunuyor. Dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği bu çizgi üzerindeki her gelişme, global fiyatları direkt etkiliyor.

Abluka, tanker geçişleri ve karşılıklı tehditlerin tıpkı anda yaşanması, piyasaların istikamet bulmasını zorlaştırıyor. Bu nedenle güç maliyetlerinde kalıcı bir düşüş için sadece diplomatik temaslar değil, alandaki askeri risklerin de ortadan kalkması gerektiği vurgulanıyor.

IEA Başkanı Birol: Tarihteki en büyük güç krizi

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Lideri Fatih Birol, Ortadoğu’daki savaşın güç piyasaları üzerindeki tesirinin derinleştiğine dikkat çekerek Nisan ayının Mart ayından daha güçlü geçebileceği ihtarında bulundu.

Washington merkezli fikir kuruluşu Atlantic Council’da konuşan Birol, yeni güç sevkiyatlarının yüklenmemesinin krizin büyüdüğüne işaret ettiğini söyledi.

“Bugün prestijiyle günde 13 milyon varil kaybettik. Yarın daha da büyük olabilir” diyen Birol, gaz tarafında da kayıpların Rusya’nın Ukrayna’yı işgali periyodundaki düzeylerin üzerine çıktığını belirtti. İran’la savaşın sonuçlarıyla birlikte yaşanan süreci “tarihteki en büyük güç krizi” olarak nitelendiren Birol, kesintilerin uzaması halinde ekonomik tesirlerin daha da ağırlaşacağı ihtarında bulundu.

Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası yetkilileriyle yapılan temaslar sonrası konuşan Birol, IEA’nın gerekmesi halinde ek stratejik rezerv salımlarıyla “harekete geçmeye hazır” olduğunu tabir etti. Ajansın bölgedeki güç altyapısını yakından izlediğini belirten Birol, etkilenen 80’den fazla tesisin üçte birinden fazlasının ağır hasar gördüğünü, bu tesislerin yine devreye alınmasının iki yılı bulabileceğini söyledi.

Uluslararası Enerji ajansı Lideri Fatih BirolFotoğraf: Lukas Coch/AAP/REUTERS

“Dünya önemli bir güç güvenliği sınavıyla karşı karşıya. Hiçbir ülke bu sıkıntıdan muaf değil” diyen Birol, krizin global ölçekte hissedileceğine işaret etti.

Enerji bağımlılığı ekonomiyi nasıl sıkıştırıyor?

Petrol ve doğal gazda büyük ölçüde dışa bağımlı olan Türkiye, global fiyat dalgalanmalarından en süratli etkilenen ekonomiler ortasında bulunuyor. Petrolde yaklaşık yüzde 92, doğal gazda ise yüzde 99 düzeyindeki bağımlılık, milletlerarası piyasalardaki her artışın kısa müddette iç piyasaya yansımasına yol açıyor.

Enerji maliyetlerindeki yükseliş sadece akaryakıt fiyatlarıyla sonlu kalmıyor; üretimden nakliyeciliğe, besinden endüstriye kadar geniş bir alanda maliyetleri üst çekerek enflasyonu besliyor. Hükümetin uyguladığı eşel taşınabilir sistemi kısa vadede fiyat artışını sınırlasa da kamu maliyesi üzerinde ek bir yük oluşturuyor.

Uzmanlar, petrol fiyatlarının yüksek düzeylerde kalması durumunda enflasyonla gayretin daha da zorlaşabileceği, cari açık üzerindeki baskının artabileceği ikazında bulunuyor. Global ölçekte ise düşük büyüme ile yüksek enflasyonun bir ortada görüldüğü stagflasyon riskinin tekrar güç kazandığı bedellendiriliyor.

DW Türkçe’ye konuşan güç uzmanı Ali Arif Aktürk de bu sürecin tesirlerinin kaçınılmaz olduğunu belirterek “Bu durum uzarsa sadece Türkiye değil, global iktisat de tıpkı anda hem enflasyon hem sakinlik baskısıyla karşı karşıya kalır. Stagflasyon riski açık formda ortada” tabirlerini kullanıyor.

Petrol neden tüm maliyetleri belirliyor?

Petrol, sırf bir yakıt değil; çağdaş üretim süreçlerinin temel girdilerinden biri olarak iktisadın neredeyse her alanına nüfuz ediyor. Bu nedenle fiyatlardaki artış, plastikten dokumaya, gübreden kozmetiğe kadar çok sayıda eserin maliyetini direkt etkiliyor.

Ham petrolün rafinerilerde işlenmesiyle elde edilen petrokimya eserleri, ambalajdan elektronik üretimine kadar geniş bir kullanım alanına sahip. Güç fiyatlarındaki yükseliş, nakliyat ve lojistik maliyetleri üzerinden tüm üretim zincirine yayılıyor.

Tarım bölümü de bu zincirin kıymetli halkalarından biri. Güç ağır gübre üretimi nedeniyle maliyet artışları direkt besin fiyatlarına yansıyor.

Aktürk’e nazaran eşel taşınabilir sistemi akaryakıt fiyatlarındaki artışı kısmen frenlese de sanayi ve petrokimya girdilerindeki maliyet baskısını ortadan kaldırmak mümkün değil. Petrol ve doğalgaz türevlerinin tarımdaki rolüne dikkat çeken Aktürk, bilhassa tarım döneminde bu maliyet artışlarının daha besbelli hale geldiğini vurguluyor.